ગુજરાતી રૂઢિપ્રયોગો (Rudhiprayog in Gujarati): વ્યાખ્યા, વિશેષતાઓ, તફાવત અને ૧૫૦+ ઉદાહરણો
રૂઢિપ્રયોગ એટલે શું?
રૂઢિપ્રયોગ એટલે ભાષામાં લાંબા સમયથી પરંપરાગત રીતે વપરાતો એવો શબ્દ અથવા શબ્દસમૂહ, જેનો અર્થ તેના શબ્દોના સીધા કે શાબ્દિક અર્થ કરતાં અલગ અને વિશિષ્ટ (લાક્ષણિક) હોય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જ્યારે કોઈ શબ્દસમૂહનો અર્થ તેના શબ્દોના સામાન્ય અર્થથી ન સમજાય અને તે ચોક્કસ અર્થમાં ભાષામાં રૂઢ થઈ ગયો હોય, ત્યારે તેને રૂઢિપ્રયોગ કહેવાય.
રૂઢિપ્રયોગો ભાષાની અભિવ્યક્તિને ચોટદાર, અસરકારક, રસપ્રદ અને જીવંત બનાવે છે. ઓછા શબ્દોમાં વિશાળ ભાવ અથવા વિચાર વ્યક્ત કરી શકાય તે રૂઢિપ્રયોગોની વિશેષતા છે. તેમાં સમાજની પરંપરા, જીવનશૈલી, માન્યતાઓ અને વ્યવહારની પણ ઝલક જોવા મળે છે.
ઉદાહરણો
૧. આંખમાં ધૂળ નાખવી
શાબ્દિક અર્થ: કોઈની આંખમાં ધૂળ નાખવી.
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ: છેતરવું અથવા છેતરપિંડી કરવી.
વાક્ય: ઠગે ખોટી માહિતી આપીને ગ્રાહકની આંખમાં ધૂળ નાખી.
૨. પેટમાં તેલ રેડાવું
શાબ્દિક અર્થ: પેટમાં તેલ રેડવું.
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ: ઈર્ષ્યા થવી અથવા બળતરા થવી.
વાક્ય: મિત્રની સફળતા જોઈને તેના પેટમાં તેલ રેડાયું.
૩. કમર કસવી
શાબ્દિક અર્થ: કમર બાંધવી કે કસવી.
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ: કોઈ કાર્ય માટે સંપૂર્ણ તૈયારી કરવી.
વાક્ય: પરીક્ષા નજીક આવતાં વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ માટે કમર કસી.
ટૂંકમાં:
શબ્દસમૂહનો શાબ્દિક અર્થ છોડીને જ્યારે પરંપરાગત અને વિશિષ્ટ અર્થ વ્યક્ત થાય, ત્યારે તે શબ્દસમૂહને રૂઢિપ્રયોગ કહેવાય.
(રતિલાલ એસ. નાયક દ્વારા સંપાદિત ‘મોટો કોષ’) ના આધારે રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને વિગત નીચે મુજબ છે. શબ્દકોશ મુજબ વ્યાખ્યા:
શબ્દકોશમાં રૂઢિપ્રયોગ (પુલ્લિંગ) ની વ્યાખ્યા આપતાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે :”ભાષામાં રૂઢ-રૂઢિથી જેનો વિશેષ અર્થ થતો હોય એવો શબ્દપ્રયોગ; રૂઢપ્રયોગ “આ સિવાય શબ્દકોશમાં આ સંબંધિત અન્ય શબ્દોની વિગત પણ આપેલી છે:
રૂઢ (વિશેષણ): ઘણા કાળ(સમય ) થી પ્રચાર કે વપરાશમાં હોવાથી દૃઢ થયેલું; ઘર કરી ગયેલું.
રૂઢિ (સ્ત્રીલિંગ): રૂઢ થયેલી રીત કે રિવાજ અથવા તે કારણથી શબ્દનો અમુક અર્થબોધ કરાવવાની શક્તિ.
સામાન્ય રીતે જ્યારે શબ્દો પોતાના શાબ્દિક કે અક્ષરશઃ અર્થને છોડીને કોઈ પરંપરાગત અને લાક્ષણિક અર્થ પ્રગટ કરે છે, ત્યારે તેને રૂઢિપ્રયોગ કહેવામાં આવે છે. આવા શબ્દસમૂહો લાંબા સમયના વપરાશને કારણે ભાષામાં રૂઢ (દૃઢ) થઈ ગયા હોય છે. રૂઢિપ્રયોગો ભાષાની અભિવ્યક્તિને વધુ ચોટદાર, સચોટ અને અસરકારક બનાવે છે.
રૂઢિપ્રયોગની મુખ્ય વિશેષતાઓ :
- રૂઢ અથવા લાક્ષણિક અર્થ
રૂઢિપ્રયોગમાં વપરાયેલા શબ્દોનો સીધો અર્થ ન લઈને તેનો પરંપરાગત અને વિશિષ્ટ અર્થ સમજવાનો હોય છે.
ઉદાહરણ: આંખમાં ધૂળ નાખવી એટલે ખરેખર આંખમાં ધૂળ નાખવી નહીં, પરંતુ છેતરવું. - શાબ્દિક અર્થથી અલગ અર્થ
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ તેના શબ્દોના અક્ષરશઃ અર્થથી અલગ હોય છે.
ઉદાહરણ: પાણીમાં બેસી જવું એટલે પાણીમાં બેસવું નહીં, પરંતુ હિંમત હારી જવી. - ઓછા શબ્દોમાં વિશાળ ભાવ
રૂઢિપ્રયોગ દ્વારા ઓછા શબ્દોમાં ઊંડો અને વિશાળ ભાવ વ્યક્ત કરી શકાય છે. તેથી લાંબી વાતને ટૂંકમાં અને અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકાય છે. - ભાષાને ચોટદાર અને અસરકારક બનાવે
રૂઢિપ્રયોગોના ઉપયોગથી ભાષા ચોટદાર, સચોટ, જીવંત અને પ્રભાવક બને છે. વાણી અને લેખન બંનેમાં તેની અભિવ્યક્તિ શક્તિ વધે છે. - ભાષામાં ચિત્રાત્મકતા અને સૌંદર્ય ઉમેરે
રૂઢિપ્રયોગ સાંભળતાં કે વાંચતાં ઘણી વખત આંખ સામે કોઈ દૃશ્ય કે ભાવ ઊભો થાય છે. તેથી ભાષા વધુ રસપ્રદ અને ચિત્રાત્મક બને છે. - સમાજ અને સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ
રૂઢિપ્રયોગોમાં તે સમયના લોકજીવન, રીત-રિવાજો, માન્યતાઓ, વ્યવહાર અને સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળે છે. તેથી રૂઢિપ્રયોગો ભાષા સાથે સંસ્કૃતિના પણ મહત્વના વારસો છે. - નિશ્ચિત શબ્દપ્રયોગ અને ક્રમ
રૂઢિપ્રયોગમાં સામાન્ય રીતે ચોક્કસ શબ્દો અને તેમનો રૂઢ થયેલો ક્રમ જાળવવો જરૂરી છે. શબ્દો મનસ્વી રીતે બદલવાથી તેનો રૂઢિપ્રયોગ તરીકેનો સ્વભાવ કે અર્થ બગડી શકે છે.
કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ વચ્ચેનો તફાવત
ગુજરાતી ભાષામાં કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ બંને ભાષાને સુંદર, ચોટદાર અને અસરકારક બનાવે છે. બંનેનો ઉપયોગ ઓછા શબ્દોમાં વધુ અર્થ વ્યક્ત કરવા માટે થાય છે, પરંતુ તેમનું સ્વરૂપ અને હેતુ અલગ છે. સરળ રીતે સમજીએ તો રૂઢિપ્રયોગ શબ્દસમૂહ દ્વારા વિશિષ્ટ કે લાક્ષણિક અર્થ વ્યક્ત કરે છે, જ્યારે કહેવત લોકઅનુભવમાંથી જન્મેલું બોધપ્રદ વાક્ય હોય છે. મુખ્ય તફાવત નીચે પ્રમાણે છે.
| આધાર | રૂઢિપ્રયોગ | કહેવત |
| સ્વરૂપ | શબ્દસમૂહ અથવા વાક્યાંશ હોય છે. | પૂર્ણ અને સ્વતંત્ર વાક્ય હોય છે. |
| અર્થ | શાબ્દિક અર્થથી અલગ લાક્ષણિક અર્થ આપે છે. | જીવનનો અનુભવ, બોધ અથવા સત્ય દર્શાવે છે. |
| હેતુ | ભાષાને ચોટદાર અને અસરકારક બનાવવો. | બોધ, માર્ગદર્શન અથવા જીવનજ્ઞાન આપવું. |
| ઉપયોગ | સામાન્ય રીતે વાક્યના એક ભાગ તરીકે વપરાય છે. | સ્વતંત્ર રીતે પણ વાપરી શકાય છે. |
| આધાર | ભાષામાં લાંબા સમયથી રૂઢ થયેલો અર્થ. | લોકજીવનના અનુભવ અને પરંપરા |
ઉદાહરણથી સમજીએ
“લોહીનું પાણી કરવું” એક રૂઢિપ્રયોગ છે. તેનો શાબ્દિક અર્થ લોહીને પાણીમાં ફેરવવો એવો નથી, પરંતુ તેનો અર્થ ખૂબ મહેનત કરવી એવો થાય છે.
જ્યારે “જેવું વાવો તેવું લણો” એક કહેવત છે. તે પૂર્ણ વાક્ય છે અને તેનો અર્થ માણસને તેના કર્મ પ્રમાણે પરિણામ મળે છે એવો જીવનબોધ આપે છે.
સરળ રીતે યાદ રાખો
રૂઢિપ્રયોગ = લાક્ષણિક અર્થ ધરાવતો શબ્દસમૂહ
કહેવત = લોકઅનુભવ અને બોધ ધરાવતું પૂર્ણ વાક્ય
આથી, બંને ભાષાની સમૃદ્ધિ છે, પરંતુ રૂઢિપ્રયોગ ભાષાની અભિવ્યક્તિને ચોટદાર બનાવે છે, જ્યારે કહેવત જીવનનો અનુભવ અને બોધ વ્યક્ત કરે છે.
રૂઢિપ્રયોગ અને તળપદા વચ્ચેનો તફાવત
રૂઢિપ્રયોગ અને તળપદા શબ્દો બંને ગુજરાતી ભાષાનું સૌંદર્ય અને શબ્દભંડોળ વધારે છે, પરંતુ તેમનું સ્વરૂપ અને ઉપયોગ એકબીજાથી સાવ અલગ છે. બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે મુજબ છે:
૧. અર્થ અને અભિવ્યક્તિ:
રૂઢિપ્રયોગ: આ શબ્દ કે શબ્દસમૂહનો સીધો કે શાબ્દિક અર્થ લેવાતો નથી, પરંતુ તેનો પરંપરાગત અને લાક્ષણિક અર્થ થાય છે. તે ભાષાને ચોટદાર અને અસરકારક બનાવે છે. (ઉદા. આંખમાં ધૂળ નાખવી = છેતરવું).
તળપદા શબ્દો: આ ચોક્કસ પ્રદેશ કે લોકબોલીમાં વપરાતા દેશી શબ્દો છે, જેનો અર્થ સીધો અને સરળ હોય છે. (ઉદા. હેંડો = ચાલો, ભાંભરવું).
૨. ઉપયોગ અને પ્રચલિતતા:
રૂઢિપ્રયોગ: તે સમગ્ર ગુજરાતી ભાષામાં એકસમાન અર્થમાં સ્વીકારાયેલ હોય છે. તેનો ઉપયોગ શિષ્ટ સાહિત્ય અને રોજિંદા વ્યવહાર બંનેમાં થાય છે.
તળપદા શબ્દો: તે પ્રદેશ મુજબ બદલાય છે (જેમ કે સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર કે દક્ષિણ ગુજરાતની બોલી). તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મૌખિક વ્યવહાર અને પ્રાદેશિક સાહિત્યમાં પાત્રોને જીવંત બનાવવા થાય છે.
ટૂંકમાં, રૂઢિપ્રયોગ ભાષાને ચોટદાર અને ચિત્રાત્મક બનાવે છે, જ્યારે તળપદા શબ્દો ભાષાને પ્રાદેશિક સુવાસ અને લોકજીવનની જીવંતતા આપે છે.
રૂઢિપ્રયોગ અને તળપદા શબ્દો વચ્ચેનો તુલનાત્મક તફાવત:
| સરખામણીનો મુદ્દો | રૂઢિપ્રયોગ | તળપદા શબ્દો |
| સ્વરૂપ | વિશિષ્ટ અર્થ ધરાવતો શબ્દસમૂહ | પ્રાદેશિક કે સ્થાનિક બોલીનો શબ્દ |
| અર્થઘટન | શાબ્દિક અર્થથી અલગ (રૂઢ અર્થ) | સીધો અને સ્વાભાવિક અર્થ |
| વ્યાપક | સમગ્ર ભાષામાં સર્વસ્વીકૃત | સ્થાનિક કે પ્રાદેશિક વિસ્તાર પૂરતો મર્યાદિત |
| મુખ્ય હેતુ | વાતને ચોટદાર અને લાક્ષણિક બનાવવી | સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને સહજતા જાળવવી |
વિદ્યાર્થીઓ માટે મહત્વના રૂઢિપ્રયોગો
ગુજરાતી વિષયની પરીક્ષામાં રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ, વાક્યપ્રયોગ અને યોગ્ય સંદર્ભમાં તેનો ઉપયોગ ખૂબ મહત્વનો છે. વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર રૂઢિપ્રયોગો ગોખવાને બદલે તેનો અર્થ સમજીને વાક્યમાં ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવું
રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યપ્રયોગ કરતી વખતે રૂઢિપ્રયોગનો મૂળ શબ્દસમૂહ જાળવી રાખવો, તેનો અર્થ લખીને વાક્ય ન બનાવવું. વાક્ય એવું હોવું જોઈએ કે તેના સંદર્ભ પરથી રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સહેલાઈથી સમજાઈ જાય. સાથે જ વાક્યમાં કાળ, જાતિ અને વચન અનુસાર જરૂરી વ્યાકરણિક ફેરફાર કરવો જોઈએ.
યાદ રાખો: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ જાણવો જરૂરી છે, પરંતુ તેનો યોગ્ય સંદર્ભમાં વાક્યપ્રયોગ કરવો એ જ સાચું ભાષાકૌશલ્ય છે.
વાક્યપ્રયોગ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની મુખ્ય બાબતો અને તેના નિયમો નીચે મુજબ છે:
૧. રૂઢિપ્રયોગનો મૂળ અર્થ સમજો (ગોખણપટ્ટી ન કરો)
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સમજવો જરૂરી છે, પણ વાક્ય બનાવતી વખતે અર્થને બદલે મૂળ રૂઢિપ્રયોગને જ વાક્યમાં વાપરવો.
ભૂલ: “દિપક પરીક્ષામાં નાપાસ થતાં હિંમત હારી ગયો.” (અહીં અર્થ વાપરાયો છે)
સાચો પ્રયોગ: “દિપક પરીક્ષામાં નાપાસ થતાં પાણીમાં બેસી ગયો.” (અહીં મૂળ રૂઢિપ્રયોગ વપરાયો છે)
૨. યોગ્ય સંદર્ભ (Context) અને પરિસ્થિતિ જાળવો
રૂઢિપ્રયોગ જે ભાવ દર્શાવતો હોય (જેમ કે આનંદ, દુઃખ, ગુસ્સો, કે આશ્ચર્ય), વાક્યનું સેટિંગ પણ તે જ ભાવનું હોવું જોઈએ.
ઉદાહરણ: રૂઢિપ્રયોગ ‘મોંમાં પાણી છૂટવું’ (ખાવાનું મન થવું).
યોગ્ય વાક્ય: “ગરમાગરમ જલેબી જોઈને રાજેશના મોંમાં પાણી છૂટ્યું.”
૩. કાળ, જાતિ અને વચન મુજબ ફેરફાર કરો
વાક્યના કાળ (ભૂતકાળ, વર્તમાનકાળ, ભવિષ્યકાળ) અને કર્તાના વચન/લિંગ મુજબ રૂઢિપ્રયોગના ક્રિયાપદના રૂપમાં યોગ્ય ફેરફાર કરવો પડે છે.
ઉદાહરણ: ‘આંખમાં ધૂળ નાખવી’ (છેતરવું).
ભૂતકાળ: “ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી ગયો.”
વર્તમાનકાળ: “ખોટા વચનો આપીને લોકોની આંખમાં ધૂળ નાખવી યોગ્ય નથી.”
૪. શબ્દોનો ક્રમ અને બંધારણ ન બદલો
રૂઢિપ્રયોગમાં વપરાતા શબ્દો કે તેનો ક્રમ બદલી શકાતો નથી.
ઉદાહરણ: ‘પેટ પકડીને હસવું’ ને બદલે ‘ઉદર પકડીને હસવું’ કે ‘હસવું પેટ પકડીને’ ન લખી શકાય.
રૂઢિપ્રયોગસાચો વાક્યપ્રયોગ શા માટે સાચો છે?
અગસ્ત્યના વાયદા હોવા
(મુદત પૂરી ન થવી)”રમેશ પાસેથી પૈસા પાછા મેળવવામાં અગસ્ત્યના વાયદા જ સાબિત થાય છે.”અર્થને બદલે રૂઢિપ્રયોગનો યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગ થયો છે.
આંખની કીકી હોવું
(ખૂબ વહાલા હોવું)”નાની બહેન તો આખા ઘરમાં સૌની આંખની કીકી છે.”વાક્યનો ભાવ અને રૂઢિપ્રયોગ બંને એકબીજા સાથે બંધબેસે છે.
વાક્યપ્રયોગ કરતી વખતે હંમેશાં એક વાત યાદ રાખવી: વાક્ય એવું બનવું જોઈએ જેથી રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ વાક્યના સંદર્ભમાંથી જ સ્પષ્ટપણે છતો થઈ જાય.
વિદ્યાર્થીઓ માટે સ્પર્ધાત્મક તેમજ શાળાકીય પરીક્ષાઓમાં માટે ૫૦+ મહત્વના રૂઢિપ્રયોગો, તેમના અર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ સાથે નીચે મુજબ છે
૧. અધૂરો ઘડો છલકાય
અર્થ: ઓછું જ્ઞાન હોવા છતાં ખોટો અહંકાર કે વટ દાખવવો.
વાક્ય: થોડુંક જ્ઞાન મેળવીને મોટા દાવા કરનાર માટે ‘અધૂરો ઘડો છલકાય’ કહેવત સાચી ઠરે છે.
૨. આકાશ-પાતાળ એક કરવાં
અર્થ: ખૂબ જ સખત મહેનત કે પરિશ્રમ કરવો.
વાક્ય: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં સફળ થવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ આકાશ-પાતાળ એક કરવાં પડે છે.
૩. આંખની કીકી હોવું
અર્થ: અતિશય વાહલું કે પ્રિય હોવું.
વાક્ય: સંસ્કારી અને તેજસ્વી બાળક પોતાના માતા-પિતા માટે આંખની કીકી સમાન હોય છે.
૪. આંખ ઉઘડવી
અર્થ: સાચી પરિસ્થિતિનું ભાન થવું / જાગૃત થવું.
વાક્ય: પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવ્યા ત્યારે જ રમેશની આંખ ઉઘડી.
૫. આંખમાં ધૂળ નાખવી
અર્થ: છેતરપિંડી કરવી / દગો આપવો.
વાક્ય: ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી છૂટ્યો.
૬. ઈડરિયો ગઢ જીતવો
અર્થ: અશક્ય લાગતું મોટું કે મુશ્કેલ કામ પાર પાડવું.
વાક્ય: આટલી અઘરી પરીક્ષામાં પ્રથમ ક્રમાંક મેળવીને વિવેકે જાણે ઈડરિયો ગઢ જીત્યો.
૭. ઊંઘમાંથી જાગવું
અર્થ: સમયસર સાવધાન કે જાગૃત થવું.
વાક્ય: પરીક્ષા નજીક આવતાં જ આળસુ વિદ્યાર્થીઓ પણ ઊંઘમાંથી જાગી ગયા.
૮. એક ના બે ન થવું
અર્થ: પોતાની વાત કે નિર્ણય પર અડગ રહેવું.
વાક્ય: પિતાજીએ ઘણું સમજાવ્યા છતાં તે પોતાના નિર્ણય પર એક ના બે ન થયો.
૯. કાન આપવા
અર્થ: ધ્યાન દઈને વાત સાંભળવી.
વાક્ય: વર્ગખંડમાં શિક્ષક જ્યારે ભણાવતા હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ કાન આપવા જોઈએ.
૧૦. કાન કાપવા
અર્થ: ચતુર હોવું / બીજા કરતાં ચડિયાતા સાબિત થવું.
વાક્ય: નાની ઉંમરનો આ છોકરો ગણિતના કોયડા ઉકેલવામાં મોટા મોટાના કાન કાપે છે.
૧૧. કમર કસવી
અર્થ: કોઈ અઘરા કામ માટે પૂરી તૈયારી કરવી.
વાક્ય: બોર્ડની પરીક્ષામાં શ્રેષ્ઠ પરિણામ લાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ અત્યારથી જ કમર કસી લીધી છે.
૧૨. કાગડો ડોળે રાહ જોવી
અર્થ: ખૂબ જ આતુરતાથી રાહ જોવી.
વાક્ય: વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાના પરિણામની કાગડો ડોળે રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
૧૩. ખાવાના ખેલ હોવા
અર્થ: કામ ખૂબ જ સરળ હોવું.
વાક્ય: સરકારી નોકરી મેળવવી એ કોઈ ખાવાના ખેલ નથી, તેના માટે સખત મહેનત જોઈએ.
૧૪. ગંગા નાહવું
અર્થ: મોટું કે મહત્વનું કામ પૂરું થતાં નિશ્ચિંત થવું.
વાક્ય: દીકરીના લગ્ન નિર્વિઘ્ને પાર પડતાં પિતાજીએ ગંગા નાહ્યાનો અનુભવ કર્યો.
૧૫. ગળે વાગવું / ગળે ઊતરવું
અર્થ: વાત સાચી અને તર્કસંગત લાગવી.
વાક્ય: શિક્ષકે વિજ્ઞાનનો સિદ્ધાંત એટલી સરળ રીતે સમજાવ્યો કે દરેકના ગળે ઊતરી ગયો.
૧૬. ઘોડા દોડાવવા
અર્થ: તર્ક કે વિચારો કરવા / કલ્પનાઓ કરવી.
વાક્ય: માત્ર મનમાં વિચારોના ઘોડા દોડાવવાથી સફળતા મળતી નથી, ક્રિયાશીલ બનવું પડે છે.
૧૭. ચહેરાનો રંગ ઊડી જવો
અર્થ: ભય, ચિંતા કે શરમથી ફિક્કા પડી જવું.
વાક્ય: અચાનક પેપર અઘરું જોઈને ઘણા વિદ્યાર્થીઓના ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયો.
૧૮. ચોપડે ચડાવવું
અર્થ: નોંધ કે હિસાબ રાખવો.
વાક્ય: તમામ મહત્વના સૂત્રો અને નિયમો નોટબુકમાં ચોપડે ચડાવી લેવા જોઈએ.
૧૯. છાતી ફૂલવી
અર્થ: ગર્વ કે આનંદ અનુભવવો.
વાક્ય: પુત્રને સુવર્ણચંદ્રક મળતાં પિતાની છાતી ગર્વથી ફૂલી ગઈ.
૨૦. જીભ ન ઊપડવી
અર્થ: શરમ કે ડરના કારણે બોલી ન શકવું.
વાક્ય: પોતાની ભૂલ પકડાઈ જતાં શિક્ષક સામે વિદ્યાર્થીની જીભ ન ઊપડી.
૨૧. ટાંટિયા ખેંચવા
અર્થ: બીજાની પ્રગતિમાં અડચણ ઊભી કરવી.
વાક્ય: સફળ થવું હોય તો બીજાના ટાંટિયા ખેંચવાને બદલે પોતાની મહેનત પર ધ્યાન આપવું.
૨૨. ડંકો વાગવો
અર્થ: યશ, પ્રસિદ્ધિ કે નામના મેળવવી.
વાક્ય: ઓલિમ્પિકમાં ગોલ્ડ મેડલ જીતીને ભારતીય ખેલાડીનો વિશ્વભરમાં ડંકો વાગી ગયો.
૨૩. દશેરાને દહાડે ઘોડું ન દોડવું
અર્થ: ખરે સમયે કે કટોકટી વખતે કામ ન આવવું.
વાક્ય: પરીક્ષામાં જ પેનનું રીફિલ પૂરું થઈ જતાં દશેરાના દહાડે ઘોડું ન દોડ્યા જેવું થયું.
૨૪. દાળમાં કાળું હોવું
અર્થ: શંકાસ્પદ કે કશુંક છળકપટ હોવું.
વાક્ય: તેના વર્તન પરથી લાગે છે કે નક્કી આ બાબતમાં કંઈક દાળમાં કાળું છે.
૨૫. દાંત ખાટા કરવા
અર્થ: સામા વાળાને ખરાબ રીતે હરાવવું.
વાક્ય: સ્પર્ધામાં અમારી શાળાની ટીમે હરીફ ટીમના દાંત ખાટા કરી નાખ્યા.
૨૬. નમતું જોખવું
અર્થ: પોતાની જિદ છોડીને સમાનધાન કરવું.
વાક્ય: ઘરમાં શાંતિ અને એકતા જાળવવા માટે વડીલો ઘણીવાર નમતું જોખે છે.
૨૭. નાક ઊંચું રાખવું
અર્થ: આબરૂ કે પ્રતિષ્ઠા જાળવી રાખવી.
વાક્ય: પરીક્ષામાં રાજ્યમાં પ્રથમ આવીને પુત્રીએ પિતાનું નાક ઊંચું રાખ્યું.
૨૮. પગ જમાવવા
અર્થ: સ્થાન મજબૂત કરવું / સ્થિર થવું.
વાક્ય: સતત મહેનતના જોરે યુવાને નોકરી ક્ષેત્રે પોતાના પગ જમાવી લીધા.
૨૯. પગ ઢીલા પડવા
અર્થ: હિંમત ગુમાવવી / નિરુત્સાહ થવું.
વાક્ય: પ્રશ્નપત્ર અઘરું જોઈને નબળા વિદ્યાર્થીઓના પગ ઢીલા પડી ગયા.
૩૦. પથ્થર પર પાણી
અર્થ: બધી મહેનત વ્યર્થ જવી.
વાક્ય: આળસુ બાળકને ગમે તેટલી શિખામણ આપો, બધું પથ્થર પર પાણી સમાન છે.
૩૧. પાછી પાની ન કરવી
અર્થ: હિંમતપૂર્વક ટકી રહેવું / હાર ન માનવી.
વાક્ય: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ સાચો પુરુષાર્થી ક્યારેય પાછી પાની કરતો નથી.
૩૨. પાર પડવું
અર્થ: કામ સફળતાપૂર્વક પૂરું થવું.
વાક્ય: સખત પરિશ્રમ અને આયોજનથી જ મોટો પ્રોજેક્ટ શાંતિથી પાર પડ્યો.
૩૩. પાણી પાણી થઈ જવું
અર્થ: ખૂબ શરમાઈ જવું / લજ્જિત થવું.
વાક્ય: વર્ગમાં ચોરી કરતા પકડાઈ જતાં રમેશ પાણી પાણી થઈ ગયો.
૩૪. પેટમાં બિલાડાં બોલવાં
અર્થ: ખૂબ જ કડાકાની ભૂખ લાગવી.
વાક્ય: આખો દિવસ સખત અભ્યાસ કર્યા પછી સાંજે મારા પેટમાં બિલાડાં બોલતા હતા.
૩૫. પોબારા ગણવા / નાસી છૂટવું
અર્થ: ડરીને ભાગી જવું.
વાક્ય: પોલીસને આવતી જોઈને બધા ઉપદ્રવીઓ પોબારા ગણી ગયા.
૩૬. પોબારા પડવા
અર્થ: અણધાર્યો મોટો લાભ કે સફળતા મળવી.
વાક્ય: પરીક્ષામાં ધાર્યા કરતા વધુ ગુણ આવતાં વિદ્યાર્થીને તો પોબારા પડી ગયા.
૩૭. બળતામાં ઘી હોમવું
અર્થ: ઝગડો કે ક્રોધ વધારવાનું કામ કરવું.
વાક્ય: બે મિત્રોની તકરારમાં બીજાએ બળતામાં ઘી હોમવાને બદલે શાંતિ પાડવી જોઈએ.
૩૮. બાંધી મુઠ્ઠી લાખની
અર્થ: ઘરની કે ખાનગી વાત ગુપ્ત રાખવામાં જ ભલાઈ હોવી.
વાક્ય: પોતાની નબળાઈઓ જાહેરમાં ન કહેવાય, બાંધી મુઠ્ઠી લાખની રાખવી.
૩૯. બીડું ઝડપવું
અર્થ: કોઈ અઘરી જવાબદારી કે કામ હાથમાં લેવું.
વાક્ય: ગામમાંથી અજ્ઞાનતા દૂર કરવાનું બીડું યુવાનોએ ઝડપ્યું છે.
૪૦. મગજ ચડી જવું / ગરમ થવું
અર્થ: ખૂબ ગુસ્સે થવું.
વાક્ય: વારંવાર એકની એક ભૂલ થતાં શિક્ષકનું મગજ ગરમ થઈ ગયું.
૪૧. મન પરોવવું
અર્થ: ધ્યાન કે ચિત્ત એકાગ્ર કરવું.
વાક્ય: જો પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવવા હોય તો અભ્યાસમાં મન પરોવવું પડે.
૪૨. માથું ઊંચકવું
અર્થ: સામે થવું / બળવો કરવો.
વાક્ય: અન્યાય અને શોષણ સામે હંમેશા માથું ઊંચકવું જોઈએ.
૪૩. રંગ લાવવો
અર્થ: પરિણામ કે સફળતા મળવી.
વાક્ય: વર્ષ આખીની સતત મહેનત આખરે પરીક્ષાના પરિણામમાં રંગ લાવી.
૪૪. રંગેચંગે પાર પડવું
અર્થ: કોઈપણ વિઘ્ન વગર સફળતાપૂર્વક કામ પૂરું થવું.
વાક્ય: શાળાનો વાર્ષિક ઉત્સવ રંગેચંગે પાર પડ્યો.
૪૫. રામ બોલો ભાઈ રામ થવું
અર્થ: નાશ પામવું / બરબાદ થઈ જવું.
વાક્ય: સમયસર કાળજી ન રાખી એટલે જૂના કોમ્પ્યુટરના રામ બોલો ભાઈ રામ થઈ ગયા.
૪૬. લોહીનું પાણી કરવું
અર્થ: અત્યંત પરિશ્રમ કે મહેનત કરવી.
વાક્ય: માતા-પિતા લોહીનું પાણી કરીને પોતાના બાળકોને ભણાવે છે.
૪૭. વાત ગળે ઊતરવી
અર્થ: વાત સાચી સમજાવી.
વાક્ય: વડીલોની અનુભવી સલાહ તુરંત જ યુવાનોના ગળે ઊતરી ગઈ.
૪૮. વાંસો થાબડવો
અર્થ: શાબાશી કે પ્રોત્સાહન આપવું.
વાક્ય: પરીક્ષામાં પ્રથમ ક્રમાંક લાવવા બદલ પ્રિન્સિપાલે વિદ્યાર્થીનો વાંસો થાબડ્યો.
૪૯. શિખરે પહોંચવું
અર્થ: સફળતાની ટોચે પહોંચવું / ખૂબ પ્રગતિ કરવી.
વાક્ય: પ્રામાણિકતા અને સખત મહેનતના બળે ડૉ. કલામ સફળતાના શિખરે પહોંચ્યા.
૫૦. સોનામાં સુગંધ ભળવી
અર્થ: સારી વસ્તુમાં વધુ સારો ગુણ ઉમેરાવો.
વાક્ય: હોશિયાર વિદ્યાર્થીને રમતગમતમાં પણ ગોલ્ડ મેડલ મળ્યો, એટલે સોનામાં સુગંધ ભળી
ગુજરાતી રૂઢિપ્રયોગો અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ સાથે
૧. શરીરના અંગો આધારિત રૂઢિપ્રયોગો
૧.૧. દિલ, કાળજું, હૃદય અને હૈયુ (રૂઢિપ્રયોગો– ૧૦૦ )
૧. દિલ ખોલવું
અર્થ: હૈયાની સઘળી વાત કરવી / મનની વાત નિઃસંકોચ કહેવી.
વાક્ય: ઘણા સમય પછી મળેલા બે બાળપણના મિત્રોએ એકબીજા સામે દિલ ખોલીને વાતો કરી.
૨. કાળજાના કકડા થવા
અર્થ: ખૂબ જ તીવ્ર દુઃખ થવું.
વાક્ય: અકસ્માતમાં નાના બાળકના અવસાનના સમાચાર સાંભળીને માતા-પિતાના કાળજાના કકડા થઈ ગયા.
૩. કાળજાની કોર
અર્થ: ઘણું જ પ્રિય કે વહાલું હોવું.
વાક્ય: દીકરી તો પિતાના કાળજાની કોર ગણાય છે.
૪. કાળજું કંપી ઊઠવું
અર્થ: ભય, ચિંતા કે દુઃખ જોઈને અકળાઈ જવું / અરેરાટી થવી.
વાક્ય: ભૂકંપના ભયાનક દ્રશ્યો જોઈને સૌ કોઈનું કાળજું કંપી ઊઠ્યું.
૫. હૃદય પીગળવું
અર્થ: દયા આવવી / લાગણી થવી.
વાક્ય: અનાથ બાળકની લાચારી જોઈને કઠોર શેઠનું હૃદય પણ પીગળી ગયું.
૬. હૃદય ભરાઈ આવવું
અર્થ: લાગણીવશ થઈને ગળગળા થઈ જવું / ખૂબ દુઃખ થવું.
વાક્ય: દીકરીની વિદાય વેળાએ આખા પરિવારનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું.
૭. હૈયા સરસું ચાંપવું
અર્થ: ખૂબ જ વહાલથી આલિંગન આપવું કે ભેટવું.
વાક્ય: વર્ષો પછી પરદેશથી પાછા ફેરેલા પુત્રને માતાએ પ્રેમથી હૈયા સરસો ચાંપી લીધો.
૮. હૈયે તે હોઠે
અર્થ: હૃદયમાં જે હોય તે જ વાણી દ્વારા પ્રગટ થવું / છળકપટ વગરનું હોવું.
વાક્ય: રમેશભાઈ સાચા બોલા માણસ છે, તેમના તો જે હૈયે હોય તે જ હોઠે આવે.
૯. હૈયું ફાટી જવું
અર્થ: અતિશય આઘાત કે કારમું દુઃખ લાગવું.
વાક્ય: કારખાનામાં લાગેલી આગમાં બધું જ ભસ્મીભૂત થઈ જતાં વેપારીનું હૈયું ફાટી ગયું.
૧૦. હૈયાધારણ આપવી
અર્થ: ધીરજ, આશ્વાસન કે દિલાસો આપવો.
વાક્ય: મુશ્કેલ સમયમાં ગામના લોકોએ પીડિત પરિવારને હૈયાધારણ આપી.
૧.૨. મોં / મોઢું / મુખ (રૂઢિપ્રયોગો)
૧૧. મોંમાં પાણી આવવું
અર્થ: વસ્તુ જોઈને તેને મેળવવા કે ભોગવવા લાલચ થવી.
વાક્ય: ગરમાગરમ જલેબી જોઈને રાકેશના મોંમાં પાણી આવી ગયું.
૧૨. મોં ઊતરી જવું / મોં પડી જવું
અર્થ: ઉદાસ થઈ જવું / ઝંખવાણા પડી જવું.
વાક્ય: પરીક્ષામાં ધાર્યા કરતા ઓછા ગુણ આવતા રોહિતનું મોં ઊતરી ગયું.
૧૩. મોતના મોંમાંથી બચાવવું
અર્થ: વિકટ પરિસ્થિતિમાંથી ઉગારી નવજીવન આપવું.
વાક્ય: ડોક્ટરે સમયસર સારવાર આપીને દર્દીને મોતના મોંમાંથી બચાવી લીધો.
૧૪. મોં કાળું કરવું
અર્થ: કુકર્મ કે ખરાબ કામ કરીને ભાગી જવું / આબરૂ ગુમાવવી.
વાક્ય: ચોરીના ગુનામાં પકડાયા પછી અસામાજિક તત્વો ગામમાંથી મોં કાળું કરી નાસી છૂટ્યા.
૧૫. મોંમાં આંગળાં ઘાલવાં
અર્થ: ખૂબ નવાઈ પામવી કે આશ્ચર્યચકિત થઈ જવું.
વાક્ય: નાનકડા બાળકના અદ્ભુત ચિત્રકામની કળા જોઈને સૌએ મોંમાં આંગળાં ઘાલી દીધાં.
૧૬. મોં મીઠું કરવું
અર્થ: સારા સમાચારથી આનંદ પામી શુભ કામની શરૂઆત કરવી કે મિઠાઈ ખવડાવવી.
વાક્ય: નોકરી મળવાના ખુશીના સમાચાર સાંભળી પિતાએ આખા પરિવારનું મોં મીઠું કરાવ્યું.
૧૭. મોં બતાવવા જેવું ન રહેવું
અર્થ: કુકર્મ કે અપરાધની જાણ થતાં આબરૂ જવી.
વાક્ય: કૌભાંડમાં પકડાઈ ગયા પછી મંત્રીજીને સમાજમાં મોં બતાવવા જેવું ન રહ્યું.
૧૮. મોંમાથા વગરનું
અર્થ: ઢંગધડા વગરનું કે અવ્યવસ્થિત હોવું.
વાક્ય: સુરેશ હંમેશા મોંમાથા વગરની વાતો કરીને સમય બગાડે છે.
૧૯. મોં મચકોડવું
અર્થ: અણગમો કે નારાજગી બતાવવી.
વાક્ય: શાકભાજીમાં કારેલાં જોઈને બાળકોએ મોં મચકોડ્યું.
૨૦. લક્ષ્મી ચાંદલો કરવા આવે ત્યારે મોં ધોવા જવું
અર્થ: ઉત્તમ તક સામેથી આવે ત્યારે આળસ કરી તક ગુમાવવી.
વાક્ય: સારી નોકરીનો પ્રસ્તાવ મળવા છતાં તેણે આળસ કરી, આ તો લક્ષ્મી ચાંદલો કરવા આવે ત્યારે મોં ધોવા જવા જેવું થયું.
૧.૩. હોઠ અને જીભ / લૂલી (રૂઢિપ્રયોગો)
૨૧. હોઠ સીવાઈ જવા
અર્થ: ઉત્તર ન આપી શકાય તેવી સ્થિતિ હોવી / ચૂપ થઈ જવું.
વાક્ય: પોલીસ સામે આવતા જ ચોરના હોઠ સીવાઈ ગયા.
૨૨. હોઠ સાજા તો ઉત્તર ઝાઝા
અર્થ: હાજરજવાબી હોવું / બોલવાની ક્ષમતા હોય તો ઉત્તર આપી શકાય.
વાક્ય: સભામાં ગમે તેવા અઘરા પ્રશ્નો પુછાયા છતાં વક્તાએ શાંતિથી ઉત્તરો આપ્યા, સાચે જ ‘હોઠ સાજા તો ઉત્તર ઝાઝા’.
૨૩. જીભને ક્યાંય કોતર કૂદવાં છે?
અર્થ: વચનો આપવામાં કે બોલવામાં કંજૂસાઈ ન કરવી / ગમે તેવું બોલી નાખવું.
વાક્ય: મોટી મોટી વાતો કરવી સહેલી છે, જીભને ક્યાંય કોતર કૂદવાં છે!
૨૪. જીભ કચરવી / કરડવી
અર્થ: ભૂલનું ભાન થતાં ખૂબ પસ્તાવો થવો.
વાક્ય: વડીલનું અનાદર કર્યા પછી તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ અને તેણે જીભ કચરી.
૨૫. લૂલી પર લગામ રાખવી
અર્થ: બોલવામાં સંયમ જાળવવો / વિચારીને બોલવું.
વાક્ય: સમાજમાં માન-મોભો જાળવવો હોય તો લૂલી પર લગામ રાખવી જરૂરી છે.
૨૬. ચડે-પડે માનવી જીભ વડે
અર્થ: માણસની ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કે અપકીર્તિ તેની વાણી પર આધાર રાખે છે.
વાક્ય: મીઠી વાણીથી દુશ્મન પણ મિત્ર બની જાય છે, કારણ કે ચડે-પડે માનવી જીભ વડે.
૨૭. જીભ આપવી
અર્થ: પાકો કોલ કે વચન આપવું.
વાક્ય: મેં મુશ્કેલીના સમયે મારા મિત્રને મદદ કરવાની જીભ આપી છે.
૨૮. દોઢ હાથ જીભડો નીકળી જવો
અર્થ: અતિશય શારીરિક શ્રમ થવાથી સખત થાકી જવું.
વાક્ય: સતત પાંચ કિલોમીટર દોડ્યા પછી ખેલાડીનો દોઢ હાથ જીભડો નીકળી ગયો.
૨૯. જીભમાં સાકર હોવી
અર્થ: ખૂબ મીઠી અને નમ્ર વાણી હોવી.
વાક્ય: શિક્ષકની જીભમાં સાકર હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ તેમની વાત ધ્યાનથી સાંભળે છે.
૩૦. મોઢામાં જીભ ઘાલવી / ન હોવી
અર્થ: મૂંગા રહેવું / મૌન ધારણ કરવું.
વાક્ય: અધિકારીની ધાક જોઈને કર્મચારીઓએ મોઢામાં જીભ ઘાલી દીધી.
૧.૪. દાંત અને દાઢ (રૂઢિપ્રયોગો)
૩૧. દાંત ખાટા કરવા
અર્થ: દુશ્મનને હરાવીને હેરાન-પરેશાન કરી મૂકવું.
વાક્ય: ભારતીય સેનાએ યુદ્ધમાં દુશ્મનોના દાંત ખાટા કરી નાખ્યા.
૩૨. દાંત પાડી નાખવા
અર્થ: પૂરેપૂરો પરાસ્ત કરવો કે સખત હાર આપવી.
વાક્ય: ક્રિકેટ મેચમાં ભારતીય ટીમે સામેની ટીમના દાંત પાડી નાખ્યા.
૩૩. દાંતે તણખું લેવું
અર્થ: અત્યંત લાચારી બતાવી શરણાગતિ સ્વીકારવી.
વાક્ય: રાજાએ દયાની યાચના કરતા દાંતે તણખું લીધું.
૩૪. અન્ન-દાંતને વેર હોવું
અર્થ: અત્યંત ગરીબ હોવું / ખાવાના ફાંફા હોવા.
વાક્ય: દુષ્કાળના કારણે વિસ્તારના ગરીબ લોકોને અન્ન-દાંતને વેર થઈ ગયું.
૩૫. ડહાપણની દાઢ ઊગવી
અર્થ: સમજદારી કે શાણપણ આવવું.
વાક્ય: ઉંમર વધવાની સાથે હવે તેનામાં ડહાપણની દાઢ ઊગી છે.
૩૬. દાઢમાં ઘાલવું
અર્થ: કોઈના પ્રત્યે મનમાં કિન્નાખોરી કે વેરભાવ રાખવો.
વાક્ય: જૂની તકરારને કારણે શેઠે કારીગરને પોતાની દાઢમાં ઘાલ્યો હતો.
૩૭. દાઢે વળગવું
અર્થ: અતિશય સ્વાદિષ્ટ લાગવાથી વારંવાર ખાવાની લાલસા થવી.
વાક્ય: ગીરની કેસર કેરીનો સ્વાદ એવો છે કે એક વાર ચાખ્યા પછી દાઢે વળગી જાય છે.
૩૮. દાંતિયા કરવા
અર્થ: વાત વાતમાં ચિડાઈને કે ગુસ્સાથી બોલવું.
વાક્ય: નાની નાની બાબતોમાં દાંતિયા કરવાની ટેવ સારી ન કહેવાય.
૩૯. દાંતે દોરડાં લેવાં
અર્થ: અત્યંત કઠિન કે સંકટમય પરિસ્થિતિમાં આવી પડવું.
વાક્ય: વેપારમાં મોટું નુકસાન થતાં વેપારીને દાંતે દોરડાં લેવાનો વારો આવ્યો.
૪૦. દાંત કરડવા
અર્થ: ક્રોધ કે લાચારીથી દિગ્મૂઢ થવું / ગુસ્સો પી જવો.
વાક્ય: અન્યાય સામે કંઈ ન બોલી શકતાં તે અંદરથી દાંત કરડવા લાગ્યો.
૧.૫. નાક, કાન અને આંખ (રૂઢિપ્રયોગો)
૪૧. નાક પર માખ ન બેસવા દેવી
અર્થ: પોતાની આબરૂ કે સ્વમાન પર જરા પણ દાગ કે કલંક ન લાગવા દેવું.
વાક્ય: ઈમાનદાર અધિકારી ક્યારેય પોતાના નાક પર માખ બેસવા દેતા નથી.
૪૨. નાક ઘસવું / નાકલિસોટી કરવી
અર્થ: આજીજી કરીને માફી કે ક્ષમાયાચના કરવી.
વાક્ય: પોતાની ભૂલ સમજાતાં તેણે માલિક સામે નાક ઘસીને માફી માગી.
૪૩. નાક ઊંચું રહેવું
અર્થ: આબરૂ જળવાઈ રહેવી / માન-સન્માન મળવું.
વાક્ય: દીકરાએ પરીક્ષામાં પ્રથમ નંબર મેળવીને પિતાનું નાક ઊંચું રાખ્યું.
૪૪. નાકમાં ગંધ ન માવી
અર્થ: અતિશય અભિમાની કે ગર્વિષ્ઠ હોવું.
વાક્ય: અચાનક ધનવાન બની ગયા પછી તેના નાકમાં ગંધ માતી નથી.
૪૫. નાક પર લીંબું ઘસવું
અર્થ: હરીફાઈમાં સામા પક્ષને હંફાવવું કે હરાવવું.
વાક્ય: સ્થાનિક રમતમાં ગામની ટીમે શહેરી ટીમના નાક પર લીંબું ઘસી દીધું.
૪૬. કાન ભંભેરવા / કાન ભરવા
અર્થ: કોઈની વિરુદ્ધમાં છૂપી રીતે ઉશ્કેરણી કરવી કે ચાડી ખાવી.
વાક્ય: શેઠના કાન ભંભેરીને ચતુર કારીગરે બીજાની નોકરી છોડાવી દીધી.
૪૭. કાચા કાનનું હોવું
અર્થ: અફવાઓ કે બીજાની વાતો પર જલ્દી વિશ્વાસ કરી લેનાર હોવું.
વાક્ય: કાચા કાનના માલિકો ઘણીવાર સાચા અને ઈમાનદાર કર્મચારીઓને ગુમાવી બેસે છે.
૪૮. એક કાને સાંભળી બીજા કાને કાઢી નાખવું
અર્થ: વાત સાંભળ્યા છતાં તેને ધ્યાનમાં ન લેવી કે શિખામણ ન માનવી.
વાક્ય: આળસુ વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષકની શિખામણ એક કાને સાંભળી બીજા કાને કાઢી નાખે છે.
૪૯. કાન આમળવા
અર્થ: ભૂલ બદલ ઠપકો આપવો કે શિક્ષા કરવી.
વાક્ય: તોફાન કરતા બાળકના પિતાએ કાન આમળીને તેને સીધો કર્યો.
૫૦. આંખમાં ધૂળ નાખવી
અર્થ: છેતરવું અથવા દગો આપવો.
વાક્ય: ચાલાક ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી ગયો.
૫૧. આંખ આડા કાન કરવા
અર્થ: જાણીજોઈને અજાણ બનવું / ધ્યાન ન આપવું.
વાક્ય: કર્મચારીઓની નાની ભૂલો સામે મેનેજરે આંખ આડા કાન કર્યા.
૫૨. આંખો લાલ થવી / આંખ કાઢવી
અર્થ: અતિશય ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવો.
વાક્ય: બાળકને રખડતો જોઈને પિતાની આંખો લાલ થઈ ગઈ.
૫૩. નજરમાંથી ઊતરી જવું
અર્થ: આબરૂ ગુમાવવી / મહત્ત્વહીન અને ઘૃણાપાત્ર થઈ જવું.
વાક્ય: ચોરી કરતા પકડાઈ જવાથી તે સૌની નજરમાંથી ઊતરી ગયો.
૧.૬. ગાલ, કપાળ અને મૂછ (રૂઢિપ્રયોગો)
૫૪. તમાચો મારી ગાલ લાલ રાખવો
અર્થ: ગરીબી કે દુઃખ છુપાવીને પણ આબરૂ અને સ્વમાન જાળવી રાખવું.
વાક્ય: મોંઘવારીના જમાનામાં સામાન્ય માણસ તમાચો મારીને ગાલ લાલ રાખે છે.
૫૫. ગાલ પર તમાચો મારવો
અર્થ: સખત અપમાન કરવું કે બરાબરનો પાઠ ભણાવવો.
વાક્ય: પ્રમાણિકપણે કામ કરીને યુવાને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓના ગાલ પર તમાચો માર્યો.
૫૬. કપાળે લખેલું / લલાટે લખેલું
અર્થ: નસીબમાં કે ભાગ્યમાં નિર્મિત હોવું.
વાક્ય: કપાળે લખેલું ભોગવ્યા વગર છૂટકો નથી હોતો.
૫૭. કપાળ ફૂટવું
અર્થ: નસીબ રૂઠવું કે મોટી હોનારત થવી.
વાક્ય: ધંધામાં પાયમાલી આવતા જ વેપારીનું કપાળ ફૂટ્યું.
૫૮. મૂછે તાવ દેવો / મૂછ મરડવી
અર્થ: પોતાની શક્તિ કે સફળતા પર ગર્વ કે અભિમાન કરવું.
વાક્ય: કુસ્તીમાં વિજય મેળવ્યા પછી પહેલવાન મૂછે તાવ દેવા લાગ્યો.
૫૯. મૂછ નીચી થઈ જવી
અર્થ: શરમાવવું કે હાર થવાથી બેઆબરૂ થવું.
વાક્ય: શરત હારી જતાં જ ગર્વિષ્ઠ વ્યક્તિની મૂછ નીચી થઈ ગઈ.
૬૦. મૂછનો વાળ હોવો
અર્થ: અત્યંત કીર્તિવાન, આબરૂદાર કે વિશ્વાસુ વ્યક્તિ હોવું.
વાક્ય: સરપંચ ગામમાં મૂછનો વાળ ગણાય છે.
૧.૭. ગળું, ગરદન અને ડોક (રૂઢિપ્રયોગો)
૬૧. ગળે ઊતરવું
અર્થ: વાત તર્કસંગત લાગવી કે જલદી સમજાઈ જવી.
વાક્ય: સાચા પુરાવા મળ્યા પછી જ પોલીસને શંકાસ્પદની વાત ગળે ઊતરી.
૬૨. ગળું કાપવું / ગળા ઉપર છરી ફેરવવી
અર્થ: વિશ્વાસઘાત કરવો કે મરણતોલ દગો આપવો.
વાક્ય: પોતાના જ ભાગીદારે ધંધામાં છેતરપિંડી કરીને મિત્રનું ગળું કાપ્યું.
૬૩. ગળાનો હાર હોવું
અર્થ: અત્યંત પ્રિય કે વહાલું હોવું.
વાક્ય: સંસ્કારી પુત્ર પોતાના મા-બાપના ગળાનો હાર બની રહે છે.
૬૪. ગળા સુધી આવી જવું
અર્થ: ખૂબ કંટાળી જવું / સહન કરવાની હદ આવી જવી.
વાક્ય: રોજની કચકચથી કંટાળીને કર્મચારીએ કહ્યું, “હવે તો કામ ગળા સુધી આવી ગયું છે.”
૬૫. ગળામાં જોતરું આવવું
અર્થ: અનિચ્છાએ બીજાના કઠિન કામ કે ઝંજાળની જવાબદારી આવી પડવી.
વાક્ય: પિતાના અવસાન પછી નાની ઉંમરે જ મોહિતના ગળામાં ઘરની જવાબદારીનું જોતરું આવી ગયું.
૬૬. આવ બલા, પકડ ગલા
અર્થ: સામે ચાલીને જાતે જ મુશ્કેલી વહોરી લેવી.
વાક્ય: અજાણ્યા માણસને ઘરમાં આશરો આપીને તેણે તો ‘આવ બલા, પકડ ગલા’ જેવું કર્યું.
૬૭. ડોક ઊંચી કરવી
અર્થ: મુશ્કેલીઓમાંથી બહાર નીકળવું કે પ્રગતિ કરી સામા થવું.
વાક્ય: દેવું ચુકવી દીધા પછી ગરીબ ખેડૂતે રાહત સાથે ડોક ઊંચી કરી.
૬૮. ડોકિયાં કરવાં / ડોકિયું કરવું
અર્થ: કુતૂહલવશ છાનુંમાનું જોવું કે નજર કરવી.
વાક્ય: બંધ મકાનમાં શું ચાલે છે તે જોવા પડોશીઓ ડોકિયાં કરવા લાગ્યા.
૬૯. ગરદન નાખી દેવી
અર્થ: હાર સ્વીકારી લેવી કે શરણાગતિ પામવી.
વાક્ય: સક્ષમ વિરોધી સામે આખરે પહેલવાને ગરદન નાખી દીધી.
૭૦. ગળાડૂબ રહેવું
અર્થ: કામમાં ખૂબ વ્યસ્ત કે કાર્યરત રહેવું.
વાક્ય: દિવાળીના તહેવારોમાં વેપારીઓ કામમાં ગળાડૂબ રહે છે.
૧.૮. છાતી, પાંસળી અને કમર (રૂઢિપ્રયોગો)
૭૧. છાતી ચાલવી
અર્થ: હિંમત થવી કે સાહસ દાખવવું.
વાક્ય: સળગતા ઘરમાંથી બાળકને બચાવવાની છાતી માત્ર એક સાહસિક યુવાનની જ ચાલી.
૭૨. છાતી પર પથ્થર મૂકવો
અર્થ: મન શાંત રાખીને વિકટ સ્થિતિ ધીરજથી સહન કરવી.
વાક્ય: મા-બાપે છાતી પર પથ્થર મૂકીને દીકરાને દેશની સીમા પર લડવા મોકલ્યો.
૭૩. છાતીનાં પાટિયાં બેસી જવાં
અર્થ: સખત ડરી જવું / હિંમત હારી જવી.
વાક્ય: સામે અચાનક વાઘને જોઈને શિકારીના છાતીનાં પાટિયાં બેસી ગયાં.
૭૪. છાતી કૂટવી
અર્થ: ખૂબ દુઃખી થઈને જોરથી રડવું કે પશ્ચાત્તાપ કરવો.
વાક્ય: સમયસર મહેનત ન કરનાર વિદ્યાર્થી પરીક્ષાના પરિણામ વખતે છાતી કૂટે છે.
૭૫. છાતી થાબડવી
અર્થ: ઉત્સાહ, હિંમત કે પ્રોત્સાહન દર્શાવવું / શાબાશી આપવી.
વાક્ય: દેશ માટે મેડલ જીતનાર ખેલાડીની આખા દેશે છાતી થાબડી.
૭૬. કમર તૂટવી / કેડ ભાગવી
અર્થ: મોટું નુકસાન થવાથી હિંમત કે આર્થિક સ્થિતિ ભાંગી પડવી.
વાક્ય: અતિવૃષ્ટિના કારણે પાક નિષ્ફળ જતાં ખેડૂતોની કમર તૂટી ગઈ.
૭૭. કમર કસવી
અર્થ: કોઈ પણ કઠિન કામ માટે પૂરેપૂરી તૈયારી કરવી.
વાક્ય: બોર્ડની પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવવા વિદ્યાર્થીઓએ કમર કસી લીધી છે.
૭૮. કમરતોડ કામ હોવું
અર્થ: અતિશય શારીરિક શ્રમવાળું અઘરું કામ હોવું.
વાક્ય: મકાન બાંધકામનું કામ અત્યંત કમરતોડ હોય છે.
૭૯. પાંસળી ચસકવી
અર્થ: ઘેલા થવું કે બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થવી.
વાક્ય: મોટી ઉંમરે તેની પાંસળી ચસકી ગઈ હોય તેમ વિચિત્ર વર્તન કરે છે.
૮૦. ખુલ્લી છાતીએ ફરવું
અર્થ: નીડર અને નિષ્કલંક બનીને જીવવું.
વાક્ય: જેણે કોઈ પાપ નથી કર્યું તે સમાજમાં ખુલ્લી છાતીએ ફરી શકે છે.
૧.૯. પેટ અને ખોળો (રૂઢિપ્રયોગો)
૮૧. પેટે પાટા બાંધવા
અર્થ: ભૂખ્યા રહીને કે અતિશય તકલીફ વેઠીને કામ કરવું.
વાક્ય: માતા-પિતાએ પેટે પાટા બાંધીને પોતાના બાળકોને ભણાવ્યા.
૮૨. પેટમાં તેલ રેડાવું / ફાળ પડવી
અર્થ: કશું અજુકતું થવાની શંકા જાગવી કે ઈર્ષ્યા થવી.
વાક્ય: મોડી રાત સુધી પુત્ર ઘરે ન આવ્યો ત્યારે માતાના પેટમાં તેલ રેડાયું.
૮૩. પેટ ખોલીને વાત કરવી / પેટ છૂટી વાત કરવી
અર્થ: કશું જ છુપાવ્યા વગર ખુલ્લા મનથી સાચી વાત કરવી.
વાક્ય: ડૉક્ટર સામે દર્દીએ પેટ ખોલીને પોતાની તકલીફ જણાવી.
૮૪. પેટ પર લાત મારવી / પેટ ઉપર છરી મૂકવી
અર્થ: બીજાની આજીવિકા કે રોજીરોટી છીનવી લેવી.
વાક્ય: કોઈ ગરીબના પેટ પર લાત મારીને પોતાનો સ્વાર્થ ન સાધવો જોઈએ.
૮૫. પેટનું પાણીયે ન હાલવું
અર્થ: ગમે તેટલું કહેવા છતાં કશી જ અસર ન થવી.
વાક્ય: આળસુ નોકરને ગમે તેટલો ઠપકો આપો પણ તેના પેટનું પાણીયે હાલતું નથી.
૮૬. પેટમાં પેસીને પગ પહોળા કરવા
અર્થ: વિશ્વાસ કેળવીને છૂપી વાતો જાણ્યા પછી વિશ્વાસઘાત કરવો.
વાક્ય: અજાણ્યા માણસને ધંધામાં ભાગીદાર બનાવ્યો તો તેણે પેટમાં પેસીને પગ પહોળા કર્યા.
૮૭. ખોળો પાથરવો / ખોળો ધરવો
અર્થ: અત્યંત નમ્રતાથી કરગરવું કે આજીજી કરવી.
વાક્ય: દીકરાના જીવના રક્ષણ માટે માતાએ ડૉક્ટર સામે ખોળો પાથર્યો.
૮૮. ખોળે માથું મૂકવું
અર્થ: શરણે આવવું કે સંપૂર્ણ તાબે થવું.
વાક્ય: મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા માણસે ઈશ્વરના ખોળે માથું મૂકી દીધું.
૮૯. ખોળો ખાલી હોવો
અર્થ: નિઃસંતાન હોવું.
વાક્ય: લગ્નના ઘણા વર્ષો પછી પણ તેમનો ખોળો ખાલી હતો.
૯૦. પેટ ચોળીને શૂળ ઊભું કરવું
અર્થ: જાતે કરીને વગર કારણે મુશ્કેલી કે દુઃખ ઊભું કરવું.
વાક્ય: બીજાની બાબતમાં માથું મારીને તેણે પેટ ચોળીને શૂળ ઊભું કર્યું.
૧.૧૦. હાથ અને પગ (રૂઢિપ્રયોગો)
૯૧. હાથ ખંખેરી નાખવા / હાથ ઝાટકવા
અર્થ: પ્રયત્ન છોડી દેવો કે જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ જવું.
વાક્ય: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ આવતા જ કથિત મિત્રો હાથ ખંખેરીને ચાલતા થયા.
૯૨. હાથ કાળા કરવા
અર્થ: ખરાબ, ગેરકાયદેસર કે કલંકિત કામ કરવું.
વાક્ય: થોડા પૈસા માટે ગેરકાયદે કામ કરીને પોતાના હાથ કાળા ન કરાય.
૯૩. હાથતાલી આપવી
અર્થ: ઠગાઈ કરીને કે છેતરીને ભાગી જવું.
વાક્ય: શાણો ચોર પોલીસને હાથતાલી આપીને અંધારામાં ગાયબ થઈ ગયો.
૯૪. ઝાઝા હાથ રળિયામણા
અર્થ: સંપ અને સમૂહથી કામ કરવાથી કામ ઝડપી અને શોભી ઊઠે છે.
વાક્ય: આખા ગામના લોકોએ ભેગા મળીને તળાવ ઊંડું કર્યું, સાચે જ ‘ઝાઝા હાથ રળિયામણા’.
૯૫. પગ પર કુહાડી મારવી
અર્થ: જાણીજોઈને પોતાનું જ નુકસાન કરવું.
વાક્ય: સારી નોકરી છોડીને અજાણ્યા ધંધામાં પૈસા રોકી તેણે પોતાના જ પગ પર કુહાડી મારી.
૯૬ પાણી જોઈને પગ મૂકવો
અર્થ: પરિસ્થિતિ કે સ્થિતિ સમજી વિચારીને કામ કરવું.
વાક્ય: નવા ધંધામાં રોકાણ કરતી વખતે હંમેશા પાણી જોઈને પગ મૂકવો જોઈએ.
૯૭ ધરતી પર પગ ન હોવા
અર્થ: અતિશય ગર્વ કે આનંદમાં હોવું.
વાક્ય: પ્રથમ ક્રમાંકે પાસ થવાના સમાચાર મળતા જ તેના પગ ધરતી પર પડતા નહોતા.
૯૮ પગ ભારે હોવા
અર્થ: સગર્ભાવસ્થા (પ્રેગ્નન્સી) હોવી.
વાક્ય: વહુ પગ ભારે હોવાથી તેને ઘરના કઠિન કામોમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી.
૯૯. પગે પડેલું હોવું / પગે પડવું
અર્થ: શરણાગતિ સ્વીકારવી કે અત્યંત આદર વ્યક્ત કરવો.
વાક્ય: વિજય મેળવ્યા પછી યુવાને વડીલોના પગે પડીને આશીર્વાદ લીધા.
૧૦૦. ડાબા હાથનો ખેલ
અર્થ: અત્યંત સરળ કે ઝટ થઈ જાય તેવું કામ હોવું.
વાક્ય: અનુભવી ગણિતશાસ્ત્રી માટે આ દાખલો ગણવો એ ડાબા હાથનો ખેલ છે.
૨. મહેનત, કાર્ય અને પ્રયાસ આધારિત રૂઢિપ્રયોગો-૫૦
૨.૧. આકાશપાતાળ એક કરવાં
અર્થ: ખૂબ જ સખત પ્રયત્ન કરવો
વાક્યપ્રયોગ: કઠિન પરીક્ષામાં સફળ થવા માટે પાર્થે આકાશપાતાળ એક કર્યા.
૨.૨. આકાશના તારા તોડી લાવવા
અર્થ: અસંભવિત કાર્ય સંભવ કરી બતાવવું
વાક્યપ્રયોગ: વૈજ્ઞાનિકોએ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે અસંભવિત સિદ્ધિ મેળવીને જાણે આકાશના તારા તોડી લાવવાનું કામ કર્યું છે.
૨.૩. આળસ ખંખેરવી
અર્થ: કાર્ય કરવા તત્પર થવું
વાક્યપ્રયોગ: વહેલી સવારે આળસ ખંખેરીને કસરત કરવાથી દિવસભર સ્ફૂર્તિ રહે છે.
૨.૪. એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાં
અર્થ: એક સાથે બે કામ સાધવાં
વાક્યપ્રયોગ: શહેરમાં કામ પતાવીને મિત્રને પણ મળી લીધો, આમ એક કાંકરે બે પક્ષી માર્યાં.
૨.૫. એકડે એકથી શરૂ કરવું
અર્થ: પહેલેથી નવેસરથી શરૂઆત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: ધંધામાં મોટું નુકસાન થયા પછી પણ તેમણે હિંમત હાર્યા વગર એકડે એકથી શરૂ કર્યું.
૨.૬. એડી ચોટીનું જોર લગાવવું
અર્થ: ભારે અને અથાક પ્રયત્ન કરવો
વાક્યપ્રયોગ: મેચ જીતવા માટે ભારતીય ટીમે એડી ચોટીનું જોર લગાવી દીધું.
૨.૭. કટીબદ્ધ થવું
અર્થ: તૈયાર કે દ્રઢ સંકલ્પબદ્ધ થવું
વાક્યપ્રયોગ: ગામના યુવાનો પર્યાવરણના જતન અને વૃક્ષારોપણ માટે કટીબદ્ધ થયા.
૨.૮. કસ કાઢવો
અર્થ: સખત મહેનત કરાવવી / પૂરો લાભ લેવો
વાક્યપ્રયોગ: કોચ ખોખોના ખેલાડીઓ પાસે સખત તાલીમ અપાવીને પૂરેપૂરો કસ કાઢે છે.
૨.૯. કામ પાર પાડવું
અર્થ: સફળતાથી કામ પૂરું કરવું
વાક્યપ્રયોગ: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ હોવા છતાં સરપંચે ગામમાં પાણી લાવવાનું કામ સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યું.
૨.૧૦. કમર કસવી
અર્થ: સખત મહેનત કરવા તૈયાર થવું
વાક્યપ્રયોગ: બોર્ડની પરીક્ષા નજીક આવતાં જ વિદ્યાર્થીઓએ કમર કસી લીધી છે.
૨.૧૧. ટટ્ટુ ચાલવું
અર્થ: (જેમતેમ) કામ આગળ ધપાવવું
વાક્યપ્રયોગ: આર્થિક મંજૂરી ન મળવા છતાં યોજનાનું ટટ્ટુ જેમતેમ આગળ ચાલી રહ્યું છે.
૨.૧૨. ટાંટિયાનાં તોરણ કરવાં
અર્થ: અતિશય રખડપટ્ટી કે દૂડધામ કરવી
વાક્યપ્રયોગ: નોકરીની શોધમાં તેણે આખા શહેરમાં ટાંટિયાનાં તોરણ કર્યા પણ પરિણામ ન મળ્યું.
૨.૧૩. ઠરડ કાઢી નાખવી
અર્થ: કામ લઈ લઈને થકવી દેવું
વાક્યપ્રયોગ: શેઠે મજૂરો પાસે આખો દિવસ સતત કામ કરાવીને તેમની ઠરડ કાઢી નાખી.
૨.૧૪. ડગલું ભરવું
અર્થ: આગળ વધવું / કાર્ય શરૂ કરવું
વાક્યપ્રયોગ: સમાજ સેવાના માર્ગે પ્રથમ ડગલું ભરતાં જ ઘણા લોકો તેમની સાથે જોડાવા લાગ્યા.
૨.૧૫. ડાબે વળગાડવું
અર્થ: કામધંધે કે વળગણે લગાડવું
વાક્યપ્રયોગ: પિતાએ પોતાના રખડતા પુત્રને ગેરેજમાં ડાબે વળગાડી દીધો.
૨.૧૬. દૂચા કાઢી નાખવા
અર્થ: સખત કામ કરાવી થકવી નાખવું
વાક્યપ્રયોગ: ચઢાણવાળા રસ્તા પર સાયકલ ચલાવીને મોહિતના દૂચા નીકળી ગયા.
૨.૧૭. ઢેફાં ભાંગીને ધૂળ કરવી
અર્થ: નકામી મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: યોગ્ય આયોજન વગર કામ કરવાથી ઢેફાં ભાંગીને ધૂળ કરવા જેવી સ્થિતિ થાય છે.
૨.૧૮. તલવારની ધાર પર ચાલવું
અર્થ: અતિશય કઠિન કે જોખમી કામ કરવું
વાક્યપ્રયોગ: સત્યના માર્ગે ચાલવું એ તલવારની ધાર પર ચાલવા સમાન છે.
૨.૧૯. તેલ કાઢવું
અર્થ: થાકી જવાય એ રીતે અતિશય કામ લેવું
વાક્યપ્રયોગ: કારખાનાના માલિકે કામદારો પાસે અતિશય કામ કરાવીને તેમનું તેલ કાઢી નાખ્યું.
૨.૨૦. દરિયો ઉલેચવો
અર્થ: અશક્ય કે ખૂબ મુશ્કેલ કામ કરવું
વાક્યપ્રયોગ: ગરીબ પરિવારના બાળકે ડોક્ટર બનવાનું અશક્ય સ્વપ્ન પૂરું કરીને દરિયો ઉલેચવાનું કામ કર્યું.
૨.૨૧. દરિયો ડહોળવો
અર્થ: અર્થ વિનાની મિથ્યા મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: કોઈ પાયા વગરની વાત પર ચર્ચા કરીને દરિયો ડહોળવાનો કોઈ અર્થ નથી.
૨.૨૨. ધૂણી ધખાવવી
અર્થ: સતત પ્રયત્નમાં મચ્યા રહેવું
વાક્યપ્રયોગ: તેમણે ચિત્રકળામાં નિપુણતા મેળવવા વર્ષો સુધી સાધનાની ધૂણી ધખાવી.
૨.૨૩. પગ ઉપાડવા
અર્થ: ઝડપથી કે ઉતાવળે ચાલવું
વાક્યપ્રયોગ: ઝરમર વરસાદ શરૂ થતાં જ બધા મુસાફરોએ ઘરે પહોંચવા પગ ઉપાડ્યા.
૨.૨૪. પગ ઘસવા
અર્થ: નકામી આવજા કે ફોગટ મથામણ કરવી
વાક્યપ્રયોગ: સરકારી કચેરીઓમાં કાગળો મંજૂર કરાવવા માટે નાગરિકોએ અવારનવાર પગ ઘસવા પડે છે.
૨.૨૫. પરસેવો પાડવો
અર્થ: સખત શ્રમ કે મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: ખેડૂત ખેતરમાં રાત-દિવસ પરસેવો પાડીને ધાન પકવે છે.
૨.૨૬. પાણીમાંથી પોરા કાઢવા
અર્થ: મિથ્યા મહેનત કે દોષ શોધવા
વાક્યપ્રયોગ: આળસુ માણસો કામ કરવાને બદલે યોજનામાં પાણીમાંથી પોરા કાઢવાની મિથ્યા મહેનત કરે છે.
૨.૨૭. પાણી વલોવવું
અર્થ: વ્યર્થ પ્રયત્ન કરવો
વાક્યપ્રયોગ: સમજાવવા છતાં મૂર્ખ વ્યક્તિ સાથે દલીલ કરવી એટલે પાણી વલોવવા જેવું છે.
૨.૨૮. પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી
અર્થ: અગમચેતી કે સાવચેતી વાપરવી
વાક્યપ્રયોગ: ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં મકાનની છતનું સમારકામ કરાવીને તેમણે પાણી પહેલાં પાળ બાંધી.
૨.૨૯. પીઠ થાબડવી
અર્થ: પ્રોત્સાહન કે શાબાશી આપવી
વાક્યપ્રયોગ: વિજ્ઞાન મેળામાં પ્રથમ નંબર લાવનાર વિદ્યાર્થીની શિક્ષકે પીઠ થાબડી.
૨.૩૦. પોતાના પગ પર ઊભા રહેવું
અર્થ: સ્વાવલંબી કે પગભર થવું
વાક્યપ્રયોગ: શિક્ષણ પૂરું કર્યા પછી દરેક યુવાને પોતાના પગ પર ઊભા રહેવું જોઈએ.
૨.૩૧. પોરા ખાવા
અર્થ: વિરામ કરવો કે થાક ખાવો
વાક્યપ્રયોગ: લાંબી મુસાફરી કર્યા પછી મુસાફરોએ વડના છાંયડા નીચે થોડીવાર પોરા ખાધા.
૨.૩૨. પ્રાણ પાથરવા
અર્થ: જિંદગી કુરબાન કરવી / સમર્પિત થવું
વાક્યપ્રયોગ: દેશની સરહદો સાચવવા માટે આપણા સૈનિકો પ્રાણ પાથરવા તૈયાર રહે છે.
૨.૩૩. ફાફાં મારવાં
અર્થ: વ્યર્થ પ્રયત્ન કરવો
વાક્યપ્રયોગ: અભ્યાસ કર્યા વગર પરીક્ષા આપવા બેસે તો છેલ્લે ફાફાં જ મારવાં પડે.
૨.૩૪. ફૂંક મારીને ઉડાડી દેવું
અર્થ: સહેલાઈથી ઉકેલવું કે દૂર કરવું
વાક્યપ્રયોગ: અનુભવી પિતાએ પુત્રની નાની નાની મુશ્કેલીઓને ચપટીમાં ફૂંક મારીને ઉડાડી દીધી.
૨.૩૫. બાયો ચડાવવી
અર્થ: કામ કે લડાઈ માટે તૈયાર થવું
વાક્યપ્રયોગ: ગામમાં સફાઈ અભિયાન શરૂ થતાં જ યુવાનોએ કામ કરવા બાયો ચડાવી દીધી.
૨.૩૬. બારાખડી ભણવી
અર્થ: પાયાનું શીખવું / મહાવરો કરવો
વાક્યપ્રયોગ: કમ્પ્યુટર શીખવા માટે પહેલાં તેના પાયાની બારાખડી ભણવી પડે છે.
૨.૩૭. બીડું ઝડપવું
અર્થ: અઘરું કામ કરવા તત્પર થવું
વાક્યપ્રયોગ: ગામમાં અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવાનું બીડું એક યુવકે ઝડપ્યું છે.
૨.૩૮. મન પરોવવું
અર્થ: લક્ષ્ય કે કામમાં તલ્લીન થવું
વાક્યપ્રયોગ: સફળતા મેળવવી હોય તો પોતાના લક્ષ્ય અને કાર્યમાં મન પરોવવું પડે.
૨.૩૯. મહેનત પર પાણી ફરી વળવું
અર્થ: કરેલો શ્રમ નકામો જવો
વાક્યપ્રયોગ: અચાનક આવેલા કમાસમી વરસાદને કારણે ખેડૂતની આખી મહેનત પર પાણી ફરી વળ્યું.
૨.૪૦. માથાનો ખેલ
અર્થ: અતિશય જોખમી કે અઘરું કામ
વાક્યપ્રયોગ: પહાડની ટોચ પરથી પેરાગ્લાઈડિંગ કરવું એ સામાન્ય માણસ માટે માથાનો ખેલ છે.
૨.૪૧. રાત-દિ’ એક કરવાં
અર્થ: સતત અને અવિરત મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: સ્વિમિંગ સ્પર્ધામાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવવા તેણે રાત-દિ’ એક કરી નાખ્યા.
૨.૪૨. રાત-દિવસે જાગરણ કરવું
અર્થ: ખૂબ કામ કે મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: પરીક્ષાના છેલ્લા દિવસોમાં વિદ્યાર્થીઓએ પરિણામ સુધારવા માટે રાત-દિવસે જાગરણ કર્યું.
૨.૪૩. રસ્તે પડવું
અર્થ: ગંતવ્ય તરફ આગળ વધવું
વાક્યપ્રયોગ: બસ ચૂકી ગયા પછી તે પોતાના ગંતવ્ય સ્થાન તરફ ચાલીને રસ્તે પડ્યો.
૨.૪૪. રસ્તે ચડાવવું
અર્થ: માર્ગદર્શન આપી યોગ્ય માર્ગે લાવવું
વાક્યપ્રયોગ: અનાથ બાળકને યોગ્ય શિક્ષણ આપીને સજ્જને તેને સાચા રસ્તે ચડાવ્યો.
૨.૪૫. વાટ કાપવી
અર્થ: રસ્તો કાપવો / મુસાફરી પૂરી કરવી
વાક્યપ્રયોગ: લાંબી વાટ કાપીને વેપારીઓ સાંજે ધર્મશાળાએ પહોંચ્યા.
૨.૪૬. વાટ કંડારવી
અર્થ: નવો માર્ગ બનાવવો
વાક્યપ્રયોગ: સફળ ઉદ્યોગપતિએ પોતાની મહેનતથી ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે નવી વાટ કંડારી.
૨.૪૭. શ્રમ ઉઠાવવો
અર્થ: ભારે મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: પર્વતારોહકોએ કઠિન ચઢાણ ચડવા માટે ભારે શ્રમ ઉઠાવવો પડ્યો.
૨.૪૮. હાથ વાગવો
અર્થ: કામ કરવાનો મહાવરો કે ટેવ પડવી
વાક્યપ્રયોગ: સતત મહાવરો કરવાથી નાના બાળકને વાંસળી વગાડવામાં હાથ વાગી ગયો.
૨.૪૯. હાથ હલાવવો
અર્થ: નવરા બેસી ન રહેતાં મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: ખાલી બેસી રહેવા કરતાં કંઈક નાનું-મોટું કામ કરીને હાથ હલાવતા રહેવું સારું.
૨.૫૦. હાડકાં ભાંગવાં
અર્થ: અતિશય સખત મહેનત કરવી
વાક્યપ્રયોગ: ખેતરમાં આખો દિવસ હાડકાં ભાંગીને કામ કર્યા પછી જ ખેડૂતને રોટલો નસીબ થાય છે
૩ ગુસ્સો અને લાગણીઓ આધારિત રૂઢિપ્રયોગો– ૫૦
૩.૧. અગન ઊઠવી
અર્થ: એકદમ બળતરા થવા લાગવી / માનસિક પરિતાપ થવો
વાક્ય: શેઠના કડવા વેણ સાંભળીને રામજીના મનમાં અગન ઊઠી.
૩.૨. અંગારા ઊઠવા
અર્થ: ખૂબ ક્રોધથી આંખ લાલચોળ થવી
વાક્ય: પોતાના દીકરાનું અપમાન થતાં પિતાની આંખોમાંથી અંગારા ઊઠ્યા.
૩.૩. આગ ઓકવી
અર્થ: ક્રોધથી કે દાઝ કાઢીને બોલવું
વાક્ય: સભામાં વિરોધી નેતા સામે પક્ષ પર સતત આગ ઓકી રહ્યા હતા.
૩. ૪. આંખ કરડી થવી
અર્થ: કોપ આવવો / ગુસ્સો આવવો
વાક્ય: નોકરની બેદરકારી જોઈને માલિકની આંખ કરડી થઈ.
૩.૫. આંખ કાઢવી
અર્થ: ધમકાવવું / આંખથી ડરાવવું
વાક્ય: બાળકે મસ્તી કરી એટલે શિક્ષકે તેને આંખ કાઢી.
૩.૬. આંખ લાલપીળી થઈ જવી
અર્થ: ખૂબ ગુસ્સો આવવો
વાક્ય: ચોરી પકડાઈ જતાં પિતાજીની આંખ લાલપીળી થઈ ગઈ.
૩.૭. આંખ ફરી જવી
અર્થ: ગુસ્સે થવું / મનોભાવ બદલાઈ જવો
વાક્ય: સ્વાર્થ પૂરો થતાં જ તેના જેવા મિત્રની આંખ ફરી ગઈ.
૩.૮. ઉકળી ઊઠવું
અર્થ: ક્રોધે ભરાવું / ખૂબ ગુસ્સે થવું
વાક્ય: જૂની અદાવતની યાદ આવતાં જ રાકેશ ઉકળી ઊઠ્યો.
૩.૯. ઓછું આવવું
અર્થ: ખોટું લાગવું / મન દુભાવવું
વાક્ય: સગા ભાઈએ બોલાવેલા કડવા વેણથી રમેશને ઓછું આવી ગયું.
૩.૧૦. કડવો ઘૂંટડો ગળી જવો
અર્થ: અપમાન સહન કરી લેવું / અપ્રિય વાત લાચારીથી સ્વીકારી લેવી
વાક્ય: શેઠના કડવા શબ્દો સાંભળીને પણ ગરીબ મજૂર કડવો ઘૂંટડો ગળી ગયો.
૩.૧૧. કપાળ કૂટવું
અર્થ: હતાશ થવું / પસ્તાવો કરવો
વાક્ય: છેલ્લી ઘડીએ બસ છૂટી જતાં મોહન કપાળ કૂટવા લાગ્યો.
૩.૧૨. કપાળે હાથ દેવો
અર્થ: નિરાશ થવું / ભાગ્યને દોષ આપવો
વાક્ય: વેપારમાં ભારે નુકસાન જતાં વેપારીએ કપાળે હાથ દીધો.
૩.૧૩. ચહેરાનો રંગ ઊડી જવો
અર્થ: ભય કે ચિંતાથી ફિક્કા પડી જવું
વાક્ય: પોલીસને સામે જોઈને ચોરના ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયો.
૩.૧૪. ગુસ્સાથી લાલચોળ થવું
અર્થ: અત્યંત ગુસ્સે થવું
વાક્ય: જૂઠું બોલાયું છે એમ ખબર પડતાં જ પિતાજી ગુસ્સાથી લાલચોળ થઈ ગયા.
૩.૧૫. ઝીણા જીવે રહેવું
અર્થ: ચિંતામાં કે ડરમાં રહેવું
વાક્ય: પુત્ર ગંભીર બીમારીમાં હોવાથી આખો પરિવાર ઝીણા જીવે રહ્યો.
૩.૧૬. ટાઢું પાણી રેડવું
અર્થ: આશા કે ઉલ્લાસ ઠંડો પડી જાય એમ કરવું
વાક્ય: પ્રવાસ રદ થયાના સમાચાર આપીને શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓના ઉત્સાહ પર ટાઢું પાણી રેડ્યું.
૩.૧૭. ટોણા મારવા
અર્થ: મહેણાં મારવાં / વંક વચન બોલવાં
વાક્ય: પરિણામ સારું ન આવતાં પડોશીઓ તેને ટોણા મારવા લાગ્યા.
૩.૧૮. દૂમો ભરાવો
અર્થ: મૂંઝાવુ પણ રડી ન શકવું
વાક્ય: વિદાય ટાણે દીકરીનો હાથ પકડીને પિતાના ગળામાં દૂમો ભરાઈ આવ્યો.
૩.૧૯. તોબરો ચડાવવો
અર્થ: રીસથી મોં પર નાખુશીનો ભાવ બતાવવો
વાક્ય: રમકડું ન અપાવાતાં બાળકે મોં પર તોબરો ચડાવ્યો.
૩.૨૦. ત્રીજું નેત્ર ઉઘાડવું
અર્થ: અતિશય ક્રોધ કરવો
વાક્ય: અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવા માટે સાચા નેતાએ ત્રીજું નેત્ર ઉઘાડવું પડે છે.
૩.૨૧. દાઝ કાઢવી
અર્થ: સામા ઉપર વેર વાળવું / ક્રોધ વ્યક્ત કરવો
વાક્ય: ઓફિસનો ગુસ્સો ઘરે આવીને પત્ની પર કાઢી તેણે પોતાની દાઝ કાઢી.
૩.૨૨. દાંત કચકચાવવા
અર્થ: વેર લેવા તલપવું / ગુસ્સો કરવો
વાક્ય: શત્રુને સામે જોઈને જોધાસિંહે દાંત કચકચાવ્યા.
૩.૨૩. દાંત પીસવા
અર્થ: ક્રોધ પ્રગટ કરવો
વાક્ય: અન્યાયી ચુકાદો સાંભળીને જજ સામે આરોપી દાંત પીસવા લાગ્યો.
૩.૨૪. દિમાગ હાથમાં ન રહેવું
અર્થ: ગુસ્સા પર કાબૂ ન રહેવો
વાક્ય: તીવ્ર બોલાચાલી દરમિયાન રમેશનું દિમાગ હાથમાં ન રહ્યું.
૩.૨૫. દિલમાં આગ લાગવી
અર્થ: ભારે વ્યથા કે પીડા થવી
વાક્ય: દેશની દુર્દશા જોઈને દેશભક્તના દિલમાં આગ લાગી.
૩.૨૬. દુર્વાસાનો અવતાર
અર્થ: અત્યંત ક્રોધી માણસ
વાક્ય: અમારા ઉપરી અધિકારી તો સાક્ષાત્ દુર્વાસાનો અવતાર છે, વાતવાતમાં ગુસ્સે થાય છે.
૩.૨૭. નાક ભવાં ચડાવવાં
અર્થ: અપ્રસન્નતા કે અણગમો વ્યક્ત કરવો
વાક્ય: સાદું ભોજન જોઈને આજના બાળકો નાક ભવાં ચડાવે છે.
૩.૨૮. પવન બદલાવો
અર્થ: પરિસ્થિતિ કે મનોવલણ બદલાવું
વાક્ય: ચૂંટણી નજીક આવતાં જ રાજકારણમાં પવન બદલાઈ ગયો.
૩.૨૯. પવન ભરાવો
અર્થ: મિથ્યા ગર્વ કે અભિમાન થવું
વાક્ય: નાની સફળતા મળતાં જ તેના મગજમાં પવન ભરાઈ ગયો.
૩.૩૦. પેટમાં બળતરા થવી
અર્થ: ઈર્ષ્યા થવી
વાક્ય: પાડોશીની નવી ગાડી જોઈને રામજીના પેટમાં બળતરા થઈ.
૩.૩૧. પેટમાં બિલાડાં બોલવાં
અર્થ: ખૂબ ભૂખ લાગવી
વાક્ય: આખો દિવસ કામ કર્યા પછી સાંજે મારા પેટમાં બિલાડાં બોલતા હતા.
૩.૩૨. પેટનો બળતરો
અર્થ: સંતાનની ચિંતા કે ગુસ્સો
વાક્ય: પુત્ર કમાતો ન હોવાથી માબાપને પેટનો બળતરો રહ્યા કરે છે.
૩.૩૩. પેટમાં ફાળ પડવી
અર્થ: અચાનક ડર લાગવો / આઘાત લાગવો
વાક્ય: અચાનક જોરથી ધડાકો થતાં સૌના પેટમાં ફાળ પડી.
૩.૩૪. પાણી પાણી થઈ જવું
અર્થ: ખૂબ શરમાઈ જવું
વાક્ય: પોતાની ભૂલ પકડાઈ જતાં મહેશ સભા વચ્ચે પાણી પાણી થઈ ગયો.
૩.૩૫. પીળા પડવું
અર્થ: ભય કે શરમથી નમ્ર થઈ જવું / ઉદાસ થવું
વાક્ય: શિક્ષકના પ્રશ્નનો જવાબ ન આવડતાં વિદ્યાર્થી પીળો પડી ગયો.
૩.૩૬. પૂંછડી ઉપર પગ દેવો
અર્થ: અણગમતી વ્યક્તિ કે બાબતને છછેડવી
વાક્ય: ગુસ્સાવાળા માણસને કશું કહીને પૂંછડી પર પગ ન દેવાય.
૩.૩૭. પીઠ બતાવવી
અર્થ: ડરીને ભાગી જવું / હાર સ્વીકારવી
વાક્ય: સાચો યોદ્ધા રણમેદાનમાં ક્યારેય પીઠ બતાવતો નથી.
૩.૩૮. પીઠ પાછળ ઘા કરવો
અર્થ: વિશ્વાસઘાત કરવો
વાક્ય: મિત્ર ગણીને જેને મદદ કરી તેણે જ પીઠ પાછળ ઘા કર્યો.
૩.૩૯. બગાસું ખાતાં પતાસું મોંમાં પડવું
અર્થ: અણધાર્યો લાભ થવો
વાક્ય: નોકરીની શોધમાં હતા અને સીધો મોટો હોદ્દો મળતાં બગાસું ખાતાં પતાસું મોંમાં પડ્યા જેવું થયું.
૩.૪૦. બળતામાં ઘી હોમવું
અર્થ: ક્રોધ કે ઝગડાને વધારવો
વાક્ય: બે ભાઈઓના ઝગડામાં પાડોશીએ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું.
૩.૪૧. બળતી હોળીમાં ઝંપલાવવું
અર્થ: જાણીબુઝીને મુશ્કેલી વહોરવી
વાક્ય: બીજાના ઝગડામાં વચ્ચે પડીને બળતી હોળીમાં ઝંપલાવાય નહીં.
૩.૪૨. બાફી મારવું
અર્થ: ભૂલ કરીને કામ બગાડી મૂકવું
વાક્ય: ઉતાવળમાં મહેશે બધી યોજના પર બાફી માર્યું.
૩.૪૩. બાર વાગવા
અર્થ: આફત આવવી / મુશ્કેલી થવી
વાક્ય: પરીક્ષાનું અઘરું પેપર જોઈને ઘણા વિદ્યાર્થીઓના બાર વાગી ગયા.
૩.૪૪. મગજ ફાટી જવું
અર્થ: અતિશય ક્રોધથી માથું ભમી જવું
વાક્ય: સતત ઘોંઘાટ સાંભળીને મારું મગજ ફાટી ગયું.
૩.૪૫. મગજમાં રાઈ ભરાવી
અર્થ: ખૂબ અભિમાની થવું
વાક્ય: ધનવાન બન્યા પછી તેના મગજમાં રાઈ ભરાઈ ગઈ છે.
૩.૪૬. મન દુભાવવું
અર્થ: દિલ નારાજ કરવું / દુઃખ પહોંચાડવું
વાક્ય: આપણે ક્યારેય વડીલોનું મન દુભાવવું ન જોઈએ.
૩.૪૭. માથું ઊંચકવું
અર્થ: સામે થવું / બળવો કરવો
વાક્ય: પ્રજા પર અન્યાય વધતાં લોકોએ શાસક સામે માથું ઊંચક્યું.
૩.૪૮. માથું ગરમ થવું
અર્થ: ખૂબ ગુસ્સે થવું
વાક્ય: કામનું ભારણ વધતાં મેનેજરનું માથું ગરમ થઈ ગયું.
૩.૪૯. મોં પડી જવું
અર્થ: ઉદાસ થઈ જવું / શરમાઈ જવું
વાક્ય: રમતમાં હારી જતાં આખી ટીમનું મોં પડી ગયું.
૩.૫૦. મોં ફાડીને ઊભા રહેવું
અર્થ: આશ્ચર્યચકિત થઈ જવું
વાક્ય: જાદુગરે બતાવેલો અદ્ભુત ખેલ જોઈને બધા મોં ફાડીને ઊભા રહી ગયા
૪ છેતરપિંડી અને વ્યવહારિક રૂઢિપ્રયોગો-૫૧
૪.૧. ઠાગાઠેઠ્યા કરવા
અર્થ: કામ કરવાનો દેખાવ કરી વખત ગાળવો
વાક્ય: આખો દિવસ ઠાગાઠેઠ્યા કરીને સમય બગાડવા કરતાં થોડું ઉપયોગી કામ કરી લેવું સારું.
૪.૨. ડિંગ મારવી
અર્થ: ગપ મારવી / તદ્દન બનાવટી વાત કહેવી
વાક્ય: પોતાની પાસે કરોડો રૂપિયા છે એવી નકામી ડિંગ મારવાની તેની જૂની ટેવ છે.
૪.૩. ઢંઢેરો પીટવો
અર્થ: છાની વાત ખુલ્લી કરવી / ફજેતી કરવી
વાક્ય: કોઈની ખાનગી બાબતોનો આખી શેરીમાં ઢંઢેરો પીટવો યોગ્ય નથી.
૪.૪. ઢાંક પિછોડો કરવો
અર્થ: વાંકગુનો સંતાડવો / વાતને ન દેખાવા દેવી
વાક્ય: પોતાના દીકરાની ભૂલો પર ઢાંક પિછોડો કરવાથી તેનું ભવિષ્ય બગડી શકે છે.
૪.૫. તીરથે મૂંડાવવું
અર્થ: પરવશતા કે લાચારીથી જાણવા છતાં છેતરાવું
વાક્ય: મોંઘવારીના કારણે વેપારીઓની શરતો સ્વીકારીને ગ્રાહકોએ તીરથે મૂંડાવવું પડે છે.
૪.૬. તૂત ચલાવવું
અર્થ: બનાવટી વાત કે તરકટ ઊભું કરવું / નર્યું જુઠાણું વહેતું કરવું
વાક્ય: સમાજમાં અફવાઓનું નવું તૂત ચલાવીને લોકોમાં ડર ઊભો કરવામાં આવ્યો.
૪.૭. ત્રાગડો રચવો
અર્થ: કાવતરું કરવું
વાક્ય: દુશ્મનોએ રાજાને ગાદી પરથી હટાવવા માટે મોટો ત્રાગડો રચ્યો હતો.
૪.૮. થાપ ખાઈ જવી
અર્થ: છેતરાઈ જવું
વાક્ય: નવા વેપારી પર વધુ પડતો વિશ્વાસ મૂકીને રમેશભાઈ થાપ ખાઈ ગયા.
૪.૯. દાળમાં કાળું હોવું
અર્થ: છળકપટ કે પાપ હોવું
વાક્ય: તેમની વાતચીત પરથી લાગે છે કે આ આખી બાબતમાં કંઈક દાળમાં કાળું છે.
૪.૧૦. દિલ્હીનો શાહુકાર
અર્થ: મોટો ઠગ
વાક્ય: તે પોતાને ભલો માણસ બતાવે છે, પણ હકીકતમાં દિલ્હીનો શાહુકાર છે.
૪.૧૧. દૂધમાંથી પોરા કાઢવા
અર્થ: ખોટી બખાળાખોદ કરવી / છિદ્રો શોધવાં
વાક્ય: ગમે તેટલું સારું કામ કરો તોપણ કેટલાક લોકોને દૂધમાંથી પોરા કાઢવાની ટેવ હોય છે.
૪.૧૨. દ્રાવિડી પ્રાણાયામ કરવા
અર્થ: સહેલું કામ અઘરી રીતે કરવું / અવળું કરવું
વાક્ય: સીધો રસ્તો છોડીને દ્રાવિડી પ્રાણાયામ કરવાથી માત્ર સમયનો બગાડ થાય છે.
૪.૧૩. ધવડાવ્યા કરવું
અર્થ: છેતર્યા કરવું / ખોટી આશા આપ્યા કરવી
વાક્ય: પૈસા પાછા આપવાના નામે તે મહેશને મહિનાઓથી ધવડાવ્યા કરે છે.
૪.૧૪. ધાપ મારવી
અર્થ: તફડંચી કરવી / ચોરી કરવી
વાક્ય: ભીડભાડ વાળી જગ્યાએ ખિસ્સાકાતરુએ પાકીટ પર ધાપ મારી દીધી.
૪.૧૫. પગ ખેંચવો
અર્થ: દગો કરવો / પીછેહઠ કરવી
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે સાચા મિત્રએ ક્યારેય સહયોગમાંથી પગ ખેંચવો ન જોઈએ.
૪.૧૬. રંગે હાથ પકડાવું
અર્થ: સ્પષ્ટપણે ગુનેગાર ઠરવું / પુરાવા સાથે પકડાવું
વાક્ય: તિજોરીમાંથી પૈસા ચોરતી વખતે નોકર રંગે હાથ પકડાઈ ગયો.
૪.૧૭. રામ બોલો ભાઈ રામ
અર્થ: નાશ પામવું / છેતરાઈ જવું
વાક્ય: ખોટા રોકાણમાં પૈસા મૂક્યા પછી તેના બધા રૂપિયાના રામ બોલો ભાઈ રામ થઈ ગયા.
૪.૧૮. લખાણચોરી કરવી
અર્થ: બીજાનું લખાણ ચોરવું / છેતરપિંડી કરવી
વાક્ય: બીજાના વિચારો પોતાના નામે છાપીને લખાણચોરી કરવી એ યોગ્ય નથી.
૪.૧૯. લુચ્ચાઈ કરવી
અર્થ: કપટથી મેળવવું
વાક્ય: વેપારમાં લુચ્ચાઈ કરીને મેળવેલું ધન લાંબો સમય ટકતું નથી.
૪.૨૦. લૂંટ ચલાવવી
અર્થ: ગેરકાયદે પૈસા પડાવવા / અતિશય મોંઘું વેચવું
વાક્ય: તહેવારો દરમિયાન ટ્રાવેલ્સ વાળાઓએ મુસાફરો પાસેથી ભાડાના નામે લૂંટ ચલાવી.
૪.૨૧. લીલા તોરણે આવવું
અર્થ: છેતરાઈને પાછા ફરવું / નિષ્ફળ જવું
વાક્ય: મોટા નફાની લાલચમાં રોકાણ કર્યા પછી તે લીલા તોરણે પાછો આવ્યો.
૪.૨૨. વચન ભંગ થવું
અર્થ: આપેલું વચન ન પાળવું
વાક્ય: સમયસર કામ ન કરીને તેણે વચન ભંગ કર્યો.
૪.૨૩. વચન ફેરવવું
અર્થ: વાત બદલી નાખવી / છેતરવું
વાક્ય: એન સમયે વચન ફેરવી તોડવાથી સામે વાળી વ્યક્તિનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય છે.
૪.૨૪. વચનમાં બાંધવું
અર્થ: વચનથી બાંધી લેવું
વાક્ય: પિતાજીએ પુત્રને ગેરરસ્તે જતો રોકવા માટે પોતાના વચનમાં બાંધી લીધો.
૪.૨૫. વચનચૂક થવી
અર્થ: આપેલું વચન ભૂલી જવું કે ન પાળવું
વાક્ય: પ્રામાણિક માણસથી ક્યારેય વચનચૂક થતી નથી.
૪.૨૬. વેચાઈ જવું
અર્થ: વશ થઈ જવું / લાંચ કે લાલચમાં આવી જવું
વાક્ય: પૈસાની લાલચમાં આવીને નેતા વેચાઈ ગયા.
૪.૨૭. વેઢા ગણવા
અર્થ: હિસાબમાં ગણતરીથી છેતરવું
વાક્ય: દુકાનદારે વેઢા ગણીને ગ્રાહક પાસેથી વધારે પૈસા લઈ લીધા.
૪.૨૮. વેવેશાદ પ્રપંચ કરવો
અર્થ: ઢોંગ કરવો / બનાવટ કરવી
વાક્ય: પોતાના સ્વાર્થ માટે લોકો સામે વેવેશાદ પ્રપંચ કરવો યોગ્ય નથી.
૪.૨૯. સત્ય પર પાણી ફેરવવું
અર્થ: અસત્ય બોલીને સત્યને છુપાવવું
વાક્ય: અદાલતમાં ઝૂઠી જુબાની આપીને તેણે સત્ય પર પાણી ફેરવી દીધું.
૪.૩૦. સાત પેઢીના ચોપડા ઉકેલવા
અર્થ: જૂનું કપટ કે વાતો બહાર કાઢવી
વાક્ય: ઝગડા દરમિયાન તેણે સાત પેઢીના ચોપડા ઉકેલીને જૂની વાતો યાદ અપાવી.
૪.૩૧. હાથ ચાલાકી કરવી
અર્થ: છેતરપિંડી કે ચાલાકી કરવી
વાક્ય: જાદુગરે પોતાની હાથ ચાલાકીથી બધાને અચંબિત કરી દીધા.
૪.૩૨. હાથથી જવું
અર્થ: તાબામાં ન રહેવું / કંટ્રોલ બહાર જવું
વાક્ય: વધુ પડતા લાડપ્યારના કારણે છોકરો હાથથી જતો રહ્યો.
૪.૩૩. હિસાબ ચૂક્તે કરવો
અર્થ: વેર કે બદલો લેવો / હિસાબ પૂરો કરવો
વાક્ય: વર્ષો જૂની અદાવતનો આજે તેણે હિસાબ ચૂક્તે કર્યો.
૪.૩૪. અગસ્ત્યના વાયદા
અર્થ: લાંબા ને ન પાળવાના ખોટા વાયદા
વાક્ય: પૈસા પાછા આપવાની બાબતમાં તે અગસ્ત્યના વાયદા જ આપ્યા કરે છે.
૪.૩૫. અવળા ધંધા કરવા
અર્થ: ખોટાં કે ગેરકાયદે કામ કરવાં
વાક્ય: ટૂંકા સમયમાં અમીર બનવા માટે અવળા ધંધા કરવા ન જોઈએ.
૪.૩૬. અવળા પાટા બાંધવા
અર્થ: ખોટું સમજાવી ગેરરસ્તે દોરવું
વાક્ય: મિત્રને અવળા પાટા બાંધીને તેણે ખોટા રસ્તે ચડાવી દીધો.
૪.૩૭. અવળે અસ્ત્રે મુંડવું
અર્થ: કોઈનું ભયંકર ખરાબ કરવું કે છેતરવું
વાક્ય: તેણે પોતાના જ ભાગીદારને અવળે અસ્ત્રે મુંડીને બરબાદ કરી નાખ્યો.
૪.૩૮. અંધારી પીછોડી ઓઢાડવી
અર્થ: સ્વાર્થથી સામેની વ્યક્તિને છેતરવી
વાક્ય: વેપારીએ ગ્રાહકને અંધારી પીછોડી ઓઢાડીને ખરાબ માલ પધરાવી દીધો.
૪.૩૯. અંધારી ઓઢાડવી
અર્થ: કંઈ સૂઝ ન પડવા દેવી / ભોળવી દેવું
વાક્ય: ઠગે એવી અંધારી ઓઢાડી કે ઘરમાંથી બધી વસ્તુઓ ગાયબ થઈ ગઈ.
૪.૪૦. આડો હાથ મારવો
અર્થ: અપ્રમાણિકતા કરીને મેળવવું / લાંચ ખાવી
વાક્ય: સરકારી કામ ઝડપથી કરાવવા માટે કેટલાક લોકો આડો હાથ મારતા હોય છે.
૪.૪૧. આંખમાં આંગળીઓ ખોસવી
અર્થ: ભોળવીને ખુલ્લેઆમ છેતરવું
વાક્ય: આટલી સમજણ હોવા છતાં તેણે તમારી આંખમાં આંગળીઓ ખોસી દીધી.
૪.૪૨. આંખમાં ધૂળ નાખવી
અર્થ: દગો કરવો / નજર ચૂકવીને છેતરવું
વાક્ય: ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી છૂટ્યો.
૪.૪૩. આંબેઆંબલી બતાવવાં
અર્થ: મોટી આશાઓ આપીને લલચાવવું કે ઠગવું
વાક્ય: યોજનામાં રોકાણ કરાવવા માટે એજન્ટે લોકોને આંબેઆંબલી બતાવ્યા.
૪.૪૪. ઊંધા પાટા બાંધવા
અર્થ: ગેરરસ્તે દોરવું / ભરમાવવું
વાક્ય: બીજાના બોલવા પર આવીને ઊંધા પાટા ન બાંધવા જોઈએ, પોતાની બુદ્ધિ વાપરવી જોઈએ.
૪.૪૫. કબાડું કરવું
અર્થ: ગોટાળો કે ગડબડ કરવી
વાક્ય: હિસાબમાં મોટું કબાડું કરીને મેનેજર કંપનીના પૈસા ઓળવી ગયો.
૪.૪૬. કાન કાપવા
અર્થ: ચતુરાઈથી છેતરી જવું કે નુકસાન કરવું
વાક્ય: નાની ઉંમરનો આ છોકરો હોશિયારીમાં મોટા મોટા લોકોના કાન કાપે એવો છે.
૪.૪૭. કાન ભરેલા હોવા
અર્થ: ચાડીચુગલી સાંભળી ભરમાયેલા હોવું
વાક્ય: શેઠના કાન ભરેલા હોવાથી તેમણે નિર્દોષ કર્મચારીને નોકરીમાંથી કાઢી મૂક્યો.
૪.૪૮. ચોરી છૂપીથી કરવું
અર્થ: ગુપ્ત કે છૂપી રીતે કામ કરવું
વાક્ય: કોઈ પણ કામ ચોરી છૂપીથી કરવા કરતાં સ્પષ્ટ રીતે કરવું વધુ સારું.
૪.૪૯. છળકપટ કરવું
અર્થ: છેતરપીંડી કે પ્રપંચ કરવો
વાક્ય: છળકપટ કરીને મેળવેલી સફળતા લાંબો સમય સુધી ટકતી નથી.
૪.૫૦. જાળ પાથરવી
અર્થ: ફસાવવા માટે યોજના બનાવવી
વાક્ય: પોલીસે ગુનેગારને પકડવા માટે ચારે બાજુ જાળ પાથરી દીધી.
૪.૫૧. ચોપડે ચડાવવું
અર્થ: નોંધ રાખવી / હિસાબમાં લેવું
વાક્ય: તમામ ખર્ચની વિગત દરરોજ ચોપડે ચડાવવી જરૂરી છે
૫ સફળતા અને નિષ્ફળતા દર્શાવતા રૂઢિપ્રયોગો-૫૦
૫.૧. અજવાળામાં આવવું
અર્થ: જાહેર થવું / પ્રસિદ્ધિ મળવી
વાક્ય: વર્ષોની મહેનત પછી આખરે વૈજ્ઞાનિકની નવી શોધ અજવાળામાં આવી.
૫.૨. અર્થ સરવો
અર્થ: હેતુ સિદ્ધ થવો / સફળતા મળવી
વાક્ય: પોતાનો અર્થ સરતાં જ કેટલાક લોકો સંબંધ પૂરો કરી લેતા હોય છે.
૫.૩. અણી ચૂકી જવી
અર્થ: કટોકટીનો સમય કે તક ગુમાવી દેવી
વાક્ય: છેલ્લી ઓવરમાં અણી ચૂકી જવાથી આપણી ટીમ મેચ હારી ગઈ.
૫.૪. ઈડરિયો ગઢ જીતવો
અર્થ: અશક્ય લાગતું મોટું કામ પાર પાડવું
વાક્ય: આટલી અઘરી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા પાસ કરીને રમેશે જાણે ઈડરિયો ગઢ જીત્યો.
૫.૫. કામ ફતેહ કરવું
અર્થ: કામમાં સફળતા મેળવવી
વાક્ય: સૈનિકોએ સરહદ પર દુશ્મનોને હરાવીને કામ ફતેહ કર્યું.
૫.૬. છાતી ભાંગી જવી
અર્થ: હિંમત હારી જવી
વાક્ય: વેપારમાં મોટું નુકસાન થતાં વેપારીની છાતી ભાંગી ગઈ.
૫.૭. પગ વચ્ચે પૂંછડી દબાવવી
અર્થ: હાર સ્વીકારી લેવી / ડરીને ભાગી જવું
વાક્ય: સાચા પુરાવા સામે આવતાં જ આરોપીએ પગ વચ્ચે પૂંછડી દબાવી લીધી.
૫.૮. પૈસા પાણીમાં જવા
અર્થ: વ્યર્થ ખર્ચ થવો / નાણાંનો બગાડ થવો
વાક્ય: ગુણવત્તા વગરની વસ્ત ખરીદવાથી મહેશના બધા પૈસા પાણીમાં ગયા.
૫.૯. પોબારા પડવા
અર્થ: સફળતા મળવી / મોટો લાભ થવો
વાક્ય: નવી યોજના સફળ થતાં વેપારીને તો પોબારા પડી ગયા.
૫.૧૦. પોલ ઉઘાડી પાડવી
અર્થ: રહસ્ય કે અસત્ય પ્રગટ કરવું
વાક્ય: સત્ય હકીકત સામે આવતાં જ ધૂર્ત માણસની પોલ ઉઘાડી પડી ગઈ.
૫.૧૧. બાંધી મુઠ્ઠી લાખની
અર્થ: રહસ્ય કે ઘરની વાત ગુપ્ત રાખવી
વાક્ય: પરિવારની મુશ્કેલીઓ બહાર ન જવા દેવાય, બાંધી મુઠ્ઠી લાખની રાખવામાં જ સમજદારી છે.
૫.૧૨. બાવાના બેય બગડવા
અર્થ: બંને બાજુથી નુકસાન થવું
વાક્ય: ઉતાવળમાં બંને કામ એકસાથે કરવા જતાં તેના બાવાના બેય બગડ્યા.
૫.૧૩. બીડું ઝડપવું
અર્થ: કોઈ અઘરું કામ કે જવાબદારી હાથમાં લેવી
વાક્ય: ગામમાં પાણીની સમસ્યા ઉકેલવાનું બીડું યુવાનોએ ઝડપ્યું.
૫.૧૪. બુદ્ધિનું બારદાન
અર્થ: મૂર્ખ માણસ
વાક્ય: તેને ગમે તેટલું સમજાવો તોય કશું સમજાતું નથી, તે સાચે જ બુદ્ધિનું બારદાન છે.
૫.૧૫. ભોંયમાં પેસી જવું
અર્થ: અતિશય શરમાઈ જવું
વાક્ય: સભા વચ્ચે પોતાની ભૂલ પકડાતાં રમેશ ભોંયમાં પેસી ગયો.
૫.૧૬. માખણ ચોપડવું
અર્થ: ખુશામત કરવી / ખોટા વખાણ કરવા
વાક્ય: પોતાનું કામ કઢાવવા માટે શેઠને માખણ ચોપડવાની ટેવ સારા માણસોની નથી હોતી.
૫.૧૭. મામલો બિચકવો
અર્થ: પરિસ્થિતિ કે વાત બગડી જવી
વાક્ય: બે ભાઈઓના મામૂલી ઝગડામાં ત્રીજા વ્યક્તિની એન્ટ્રીથી મામલો બિચકી ગયો.
૫.૧૮. મોંમાં મગ ભરવા
અર્થ: બોલ્યા વગર શાંત કે મૂંગા રહેવું
વાક્ય: અન્યાય થતો હોય ત્યારે મોંમાં મગ ભરીને બેસી રહેવું યોગ્ય નથી.
૫.૧૯. રંગ લાવવો
અર્થ: પરિણામ આવવું / સફળતા મળવી
વાક્ય: વિદ્યાર્થીઓની સતત મહેનત આખરે પરીક્ષાના પરિણામમાં રંગ લાવી.
૫.૨૦. રંગમાં ભંગ પડવો
અર્થ: આનંદમાં વિક્ષેપ પડવો
વાક્ય: વરસાદ આવવાના કારણે લગ્ન પ્રસંગના રંગમાં ભંગ પડ્યો.
૫.૨૧. રંગેચંગે પાર પડવું
અર્થ: નિર્વિઘ્ને સફળતાપૂર્વક કામ પૂરું થવું
વાક્ય: ગામલોકોના સાથ-સહકારથી ઉત્સવનું આયોજન રંગેચંગે પાર પડ્યું.
૫.૨૨. રોજી રોટી ગુમાવવી
અર્થ: આજીવિકા ખોઈ બેસવી
વાક્ય: કારખાનું બંધ થઈ જવાથી ઘણા મજૂરોએ પોતાની રોજી રોટી ગુમાવી.
૫.૨૩. લીલા લહેર કરવી
અર્થ: આનંદમાં રહેવું / સફળ થઈ સમૃદ્ધ થવું
વાક્ય: સારી નોકરી મળ્યા પછી તેનો પરિવાર લીલા લહેર કરે છે.
૫.૨૪. વજન પડવું
અર્થ: છાપ પડવી / પ્રભાવ ઊભો થવો
વાક્ય: વક્તાના પ્રભાવશાળી ભાષણનું શ્રોતાઓ પર ભારે વજન પડ્યું.
૫.૨૫. વિકટ ઘડી જવી
અર્થ: મુશ્કેલ સમય પસાર થઈ જવો / સંકટ ટળવું
વાક્ય: ડોક્ટરોની યોગ્ય સારવારથી દર્દીની વિકટ ઘડી જતી રહી.
૫.૨૬. વિજય મેળવવો
અર્થ: સફળ થવું / જીત મેળવવી
વાક્ય: ભારતીય ટીમે સખત સ્પર્ધા બાદ ક્રિકેટ મેચમાં વિજય મેળવ્યો.
૫.૨૭. શિખરે પહોંચવું
અર્થ: સફળતાની ટોચે પહોંચવું
વાક્ય: પ્રામાણિકતા અને સખત મહેનતના બળે વેપારી પ્રગતિના શિખરે પહોંચ્યો.
૫.૨૮. સોનાના દિવસો આવવા
અર્થ: સમૃદ્ધિ અને સારા દિવસો આવવા
વાક્ય: દેશમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ થતાં જ દેશ માટે સોનાના દિવસો આવ્યા.
૫.૨૯. સોનામાં સુગંધ ભળવી
અર્થ: સારા વાતાવરણ કે પરિસ્થિતિમાં વધુ ગુણ ઉમેરાવો
વાક્ય: હોશિયાર પુત્રને શિષ્યવૃત્તિ પણ મળી, એટલે કુટુંબ માટે સોનામાં સુગંધ ભળી.
૫.૩૦. હાર માની લેવી
અર્થ: પરાજય કે નિષ્ફળતા સ્વીકારી લેવી
વાક્ય: સાચો ખેલાડી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ ક્યારેય હાર માનતો નથી.
૫.૩૧. પગ જમાવવા
અર્થ: પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવું
વાક્ય: નવી કંપનીએ ટૂંક જ સમયમાં વેપાર ક્ષેત્રે પોતાના પગ જમાવી લીધા.
૫.૩૨. પગ ઢીલા પડવા
અર્થ: નાહિંમત થવું / હિંમત ગુમાવવી
વાક્ય: પહાડની ચઢાણ જોઈને જ કેટલાક પ્રવાસીઓના પગ ઢીલા પડી ગયા.
૫.૩૩. પડતું મૂકવું
અર્થ: કામ વચ્ચેથી છોડી દેવું
વાક્ય: નુકસાન થવાની શક્યતા જણાતાં તેણે નવો પ્રોજેક્ટ પડતો મૂક્યો.
૫.૩૪. પથ્થર ઉપર પાણી
અર્થ: બધી મહેનત નકામી જવી / સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા
વાક્ય: આળસુ માણસને ગમે તેટલી શિખામણ આપો, બધું પથ્થર ઉપર પાણી સમાન છે.
૫.૩૫. પાણીચું આપવું
અર્થ: નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવું
વાક્ય: ગંભીર બેદરકારી બદલ કંપનીના માલિકે બેજવાબદાર કર્મચારીને પાણીચું આપી દીધું.
૫.૩૬. પાછી પાની કરવી
અર્થ: ડરીને પાછા હટવું / હાર સ્વીકારવી
વાક્ય: દેશની રક્ષા માટે વીર જવાનો ક્યારેય પાછી પાની કરતા નથી.
૫.૩૭. પાર પડવું
અર્થ: સફળતાપૂર્વક પૂરું થવું
વાક્ય: સૌના સહિયારા પ્રયાસોથી મોટો ઉત્સવ શાંતિપૂર્વક પાર પડ્યો.
૫.૩૮. પાર ઉતરવું
અર્થ: મુશ્કેલીઓમાંથી સફળતાપૂર્વક બહાર નીકળવું
વાક્ય: કસોટીની આ કઠિન ક્ષણમાં તે પોતાની બુદ્ધિથી પાર ઉતર્યો.
૫.૩૯. પ્રસંગ ઉકેલવો
અર્થ: જવાબદારીનું કામ સફળતાપૂર્વક પાર પાડવું
વાક્ય: વડીલોના માર્ગદર્શનથી પિતાજીએ દીકરીના લગ્નનો પ્રસંગ શાંતિથી ઉકેલ્યો.
૫.૪૦. ફુલવું ફાલવું
અર્થ: સમૃદ્ધ થવું / વિકાસ પામવો
વાક્ય: મહેનતુ ખેડૂતનો પાક અને ખેતી વર્ષોવર્ષ ફુલવાં ફાલવાં લાગ્યાં.
૫.૪૧. દશેરાને દહાડે ઘોડું ન દોડવું
અર્થ: ખરે સમયે કે કટોકટી વખતે ઉપયોગી ન થવું / નિષ્ફળ જવું
વાક્ય: પરીક્ષામાં જ પેન બગડી જતાં દશેરાના દહાડે ઘોડું ન દોડ્યા જેવું થયું.
૫.૪૨. દળીદળીને કુલડીમાં વાળવું
અર્થ: સખત મહેનત પછી પણ અંતે કશું પરિણામ ન મળવું
વાક્ય: આખો દિવસ મજૂરી કર્યા છતાં પૈસા ન મળતાં દળીદળીને કુલડીમાં વાળવા જેવો ઘાટ થયો.
૫.૪૩. દાંત ખાટા કરવા
અર્થ: સામે વાળાને ખરાબ રીતે હરાવવું
વાક્ય: ભારતીય સૈન્યએ યુદ્ધમાં દુશ્મનોના દાંત ખાટા કરી નાખ્યા.
૫.૪૪. ડંકો વાગવો
અર્થ: યશ કે પ્રસિદ્ધિ મેળવવી
વાક્ય: પોતાની ખેલદિલી અને રમતથી ખેલાડીનો વિશ્વભરમાં ડંકો વાગી ગયો.
૫.૪૫. તડાકો પડવો
અર્થ: અણધાર્યો મોટો લાભ કે સફળતા મળવી
વાક્ય: તહેવારોની મોસમમાં વેપારીઓને ધંધામાં મોટો તડાકો પડ્યો.
૫.૪૬. તળિયું દેખાવું
અર્થ: વસ્તુ કે નાણાં ખૂટી જવાં
વાક્ય: સતત ખર્ચ વધવાના કારણે તિજોરીમાં તળિયું દેખાવા લાગ્યું છે.
૫.૪૭. ધૂળ ચાટતું કરવું
અર્થ: બરાબર હરાવી દેવું
વાક્ય: પહેલવાને કુસ્તીના મેદાનમાં હરીફને ક્ષણભરમાં ધૂળ ચાટતો કરી દીધો.
૫.૪૮. ધાડાં પાડવાં / દહાડો રૂઠવો
અર્થ: કમનસીબી થવી / ખરાબ સમય આવવો
વાક્ય: વેપારમાં ખોટ જતાં લાગ્યું કે તેનો દહાડો રૂઠ્યો છે.
૫.૪૯. નંબર લાગવો
અર્થ: સફળતા મળવી / જોગ આવવો
વાક્ય: સખત સ્પર્ધા વચ્ચે પણ આખરે સરકારી નોકરીમાં તેનો નંબર લાગી ગયો.
૫.૫૦. ભોંય ભેગા થઈ જવું
અર્થ: પાયમાલ થઈ જવું / સંપૂર્ણ નાશ પામવો
વાક્ય: ભૂકંપના કારણે અનેક મોટા મકાનો ક્ષણભરમાં ભોંય ભેગા થઈ ગયા.
૬ માનવીય સ્વભાવ અને સંબંધો આધારિત રૂઢિપ્રયોગો
૬.૧. ટાંટિયા ભેળવવા
અર્થ: સામાને મુશ્કેલીમાં મૂકવો
વાક્ય: બીજાના કામમાં ટાંટિયા ભેળવવાની ટેવથી માણસ પોતાના મિત્રો ગુમાવે છે.
૬.૨. ટાંટિયો કાઢવો
અર્થ: સંબંધ બંધ કરવો / અળગા થઈ જવું
વાક્ય: તેના અહંકારી સ્વભાવના કારણે પડોશીઓએ તેની સાથે ટાંટિયો કાઢી લીધો.
૬.૩. ડાબા હાથનો ખેલ હોવો
અર્થ: એકદમ સરળ કામ હોવું
વાક્ય: ગણિતના અઘરા દાખલા ગણવા એ હોશિયાર વિદ્યાર્થી માટે ડાબા હાથનો ખેલ છે.
૬.૪. ડાંગાંપાંખડા જુદાં કરવાં
અર્થ: સંબંધ તોડી નાખવો / પાયમાલ કરવું
વાક્ય: આંતરિક ઝગડાના કારણે આખા પરિવારના ડાંગાંપાંખડા જુદાં થઈ ગયા.
૬.૫. ડોબાં ચારવાં
અર્થ: અભણ રહેવું / બુદ્ધિ વિનાનું કામ કરવું
વાક્ય: નાનપણમાં ભણવામાં ધ્યાન ન આપ્યું એટલે હવે ડોબાં ચારવાનો વારો આવ્યો છે.
૬.૬. ઢોલકી વગાડવી
અર્થ: ખુશામત કર્યા કરવી / હામાં હા મિલાવવી
વાક્ય: શેઠજી સામે સતત ઢોલકી વગાડનારા કર્મચારીઓ ક્યારેય સાચી સલાહ આપી શકતા નથી.
૬.૭. તણાઈ મરવું
અર્થ: બીજાના વાદે ખેંચાઈને ગજા બહાર ખર્ચ કરવો
વાક્ય: દેખાડા પાછળ તણાઈ મરવા કરતાં પોતાની મર્યાદામાં રહીને જીવવું વધુ સારું.
૬.૮. તંગ કરવું
અર્થ: હેરાન કરવું / સતાવવું
વાક્ય: શેરીના રખડતા કૂતરાઓએ રાત્રે લોકોને ખૂબ તંગ કર્યા.
૬.૯. તીસમરખાં બનવું
અર્થ: મિથ્યા અભિમાન દેખાડવું
વાક્ય: નાની સફળતા મળતાં જ પોતાની જાતને તીસમરખાં સમજવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ.
૬.૧૦. થોપડું ફુલાવવું / તોબરો ચડાવવો
અર્થ: રીસાઈ જવું / નારાજ થવું
વાક્ય: મનગમતું રમકડું ન મળતાં બાળકે થોપડું ફુલાવ્યું.
૬.૧૧. દાઢીમાં હાથ ઘાલવો
અર્થ: ખુશામત કરવી / કાલાવાલા કરવા
વાક્ય: પોતાનું અટકેલું કામ કઢાવવા માટે તેણે અધિકારીની દાઢીમાં હાથ ઘાલવો પડ્યો.
૬.૧૨. દિલનો બાદશાહ
અર્થ: અત્યંત ઉદાર સ્વભાવનો માણસ
વાક્ય: શેઠ રમેશભાઈ દિલના બાદશાહ છે, ગરીબોને હંમેશા મદદ કરે છે.
૬.૧૩. દિવોદેવતા બંધ કરવાં
અર્થ: સંબંધ તદ્દન કાપી નાખવો
વાક્ય: જ્ઞાતિના નિયમોનો અનાદર કરવા બદલ પંચે ગામમાંથી તેના દિવોદેવતા બંધ કર્યા.
૬.૧૪. નાક ઊંચું રાખવું
અર્થ: આબરૂ કે પ્રતિષ્ઠા જાળવવી
વાક્ય: પરીક્ષામાં પ્રથમ નંબરે પાસ થઈને પુત્રીએ પિતાનું નાક ઊંચું રાખ્યું.
૬.૧૫. નાક કાપવું / નમતું જોખવું
અર્થ: પોતાની જિદ છોડવી / નમતું આપવું
વાક્ય: કુટુંબમાં શાંતિ જાળવવા માટે વડીલોએ ઘણી વાર નમતું જોખવું પડે છે.
૬.૧૬. નાતમાં બહાર મૂકવું
અર્થ: જ્ઞાતિજન તરીકેનો વ્યવહાર તોડી નાખવો
વાક્ય: સામાજિક કુરિવાજોનો વિરોધ કરવા બદલ જૂના વિચારના લોકોએ તેને નાતમાં બહાર મૂક્યો.
૬.૧૭. ઓરમાયું કરવું
અર્થ: ભેદભાવ રાખવો / ઓછું વહાલ કરવું
વાક્ય: માતા-પિતાએ પોતાના બધાં બાળકો સાથે એકસરખો પ્રેમ રાખવો જોઈએ, ઓરમાયું ન કરવું જોઈએ.
૬.૧૮. કઠણ છાતીનું હોવું
અર્થ: સંકટ કે દુઃખ ખમી શકે તેવું હિંમતવાન હોવું
વાક્ય: મોટી હોનારત વચ્ચે પણ કઠણ છાતીના પિતાએ પરિવારને હિંમત આપી.
૬.૧૯. કજિયાનું મોં કાળું કરવું
અર્થ: ઝગડાથી દૂર રહેવું
વાક્ય: શાંતિપ્રિય લોકો હંમેશા કજિયાનું મોં કાળું કરીને પોતાના કામમાં ધ્યાન આપે છે.
૬.૨૦. કજિયો વેચાતો લેવો
અર્થ: જાણી જોઈને તકરાર કે મુશ્કેલીમાં પડવું
વાક્ય: બીજાના આંતરિક મામલામાં વચ્ચે પડીને કજિયો વેચાતો ન લેવાય.
૬.૨૧. કાન આપવા
અર્થ: ધ્યાન દઈને વાત સાંભળવી
વાક્ય: શિક્ષક જ્યારે ભણાવતા હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ કાન આપવા જોઈએ.
૬.૨૨. ગળે વળગાડવું
અર્થ: વહાલ કરવું / જવાબદારી સોંપવી
વાક્ય: દાદીમાએ પૌત્રને વહાલથી ગળે વળગાડ્યો.
૬.૨૩. ઘર માંડવું
અર્થ: લગ્ન કરવાં / સંસાર વસાવવો
વાક્ય: સારી નોકરી મળ્યા પછી યુવાને નવું ઘર માંડ્યું.
૬.૨૪. અક્કલનું આંધળું / ઊંધું / બારદાન
અર્થ: બુદ્ધિ વગરનું / મૂર્ખ માણસ
વાક્ય: તે સાચે જ અક્કલનું બારદાન છે, આટલી સીધી વાત પણ તેના મગજમાં નથી ઊતરતી.
૬.૨૫. અક્કા કરવી
અર્થ: અબોલાં કરવાં / બોલવાનું બંધ કરવું
વાક્ય: નાની વાતમાં અણબનાવ થતાં બંને મિત્રોએ એકબીજા સાથે અક્કા કરી લીધી.
૬.૨૬. અહો અહો વાનાં કરવાં
અર્થ: આદરચત્કાર કરવો / ખૂબ માન આપવું
વાક્ય: ઘરે આવેલા અતિથિના મહેમાનગતિમાં ઘરના સભ્યોએ અહો અહો વાનાં કર્યા.
૬.૨૭. અડિયલ ટટ્ટુ
અર્થ: હઠીલું કે જીદ્દી માણસ
વાક્ય: તેનો સ્વભાવ અડિયલ ટટ્ટુ જેવો છે, કોઈનું કહ્યું માનતો જ નથી.
૬.૨૮. અદબ રાખવી
અર્થ: માન-મર્યાદા સાચવવી / નમ્રતા દાખવવી
વાક્ય: વડીલો અને શિક્ષકો સમક્ષ હંમેશા યોગ્ય અદબ રાખવી જોઈએ.
૬.૨૯. અધૂરો ઘડો છલકાવો
અર્થ: ઓછું જ્ઞાન કે ગુણ હોવા છતાં અહંકાર દર્શાવવો
વાક્ય: થોડુંક શીખીને મોટા દાવા કરનાર વ્યક્તિ માટે અધૂરો ઘડો છલકાય તે કહેવત સાચી ઠરે છે.
૬.૩૦. અબોલાં કરવાં
અર્થ: બોલવાનું બંધ કરી દેવું
વાક્ય: મન દુઃખ થવાના કારણે બંને બહેનપણીઓએ અબોલાં કર્યા.
૬.૩૧. આપ ખોલવું
અર્થ: હૃદયની ખાનગી કે સાચી વાત કરવી
વાક્ય: સાચા મિત્ર સમક્ષ જ માણસ પોતાનું આપ ખોલી શકે છે.
૬.૩૨. આંખની કીકી હોવું
અર્થ: અતિ પ્રિય કે વહાલું હોવું
વાક્ય: એકનો એક દીકરો આખા પરિવાર માટે આંખની કીકી સમાન છે.
૬.૩૩. આંટી રાખવી
અર્થ: મનમાં દ્વેષ કે અણબનાવની ગાંઠ રાખવી
વાક્ય: ભૂલો ભૂલી જવી જોઈએ, મનમાં કોઈના પ્રત્યે આંટી રાખવી સારી નહીં.
૬.૩૪. આંતરડી કકડવી
અર્થ: અત્યંત દિલ દુભાવું / ભારે પીડા થવી
વાક્ય: ગરીબ અને નિરાધાર લોકો પર અત્યાચાર થતો જોઈને ભલા માણસની આંતરડી કકડી ઊઠે છે.
૬.૩૫. પગ પકડવા
અર્થ: આશ્રય કે મદદ માટે નમ્ર થઈ વિનંતી કરવી
વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે તેણે શેઠના પગ પકડીને મદદ માંગી.
૬.૩૬. પગે પડવું
અર્થ: નમસ્કાર કરવા / માન આપવું
વાક્ય: સુભ પ્રસંગે નાની વયના લોકો વડીલોના પગે પડી આશીર્વાદ લે છે.
૬.૩૭. પંજામાં લેવું
અર્થ: પોતાના વશમાં કરી લેવું / દબાવવું
વાક્ય: ચતુર વેપારીએ આખા બજારને પોતાના પંજામાં લઈ લીધું.
૬.૩૮. પંડ્યી બળ વાપરવું
અર્થ: પોતાનું શારીરિક કે માનસિક બળ વાપરવું
વાક્ય: પારકા આશરે રહેવા કરતાં પંડ્યી બળ વાપરીને આગળ વધવું જોઈએ.
૬.૩૯. પત રાખી લેવી
અર્થ: આબરૂ કે ઇજ્જત જાળવી લેવી
વાક્ય: એન સમયે મિત્રએ પૈસાની મદદ કરીને મારી પત રાખી લીધી.
૬.૪૦. પરવા બતાવવી
અર્થ: કાળજી કે પ્રેમ દાખવવો
વાક્ય: મુશ્કેલ સમયમાં જ આપ્તજનો આપણી સાચી પરવા બતાવે છે.
૬.૪૧. પાણી બતાવવું
અર્થ: પોતાની ક્ષમતા કે તાકાત દર્શાવવી
વાક્ય: રમતગમતના મેદાનમાં ખેલાડીએ પોતાનું સાચું પાણી બતાવ્યું.
૬.૪૨. પાણી માપવું
અર્થ: સામે વાળાની શક્તિ કે સ્વભાવ પારખવો
વાક્ય: અનુભવી માલિકે એક જ મુલાકાતમાં નવા ઉમેદવારનું પાણી માપી લીધું.
૬.૪૩. પાછી પાની ન કરવી
અર્થ: હિંમતપૂર્વક ટકી રહેવું / હાર ન માનવી
વાક્ય: દેશની રક્ષા માટે સરહદ પર જવાનો ક્યારેય પાછી પાની કરતા નથી.
૬.૪૪. પાછા વળવું
અર્થ: નિર્ણય કે સંબંધ બદલવો
વાક્ય: ભૂલ સમજાતાં જ તેણે ખોટા રસ્તેથી પાછા વળવાનું નક્કી કર્યું.
૬.૪૫. પાટિયાં બેસી જવાં
અર્થ: બુદ્ધિ કે શક્તિ કામ કરતી બંધ થઈ જવી
વાક્ય: અચાનક આવેલી આફત જોઈને તેના મગજના પાટિયાં બેસી ગયા.
૬.૪૬. પાટા બાંધવા
અર્થ: આશ્વાસન આપવું / સમજાવવું
વાક્ય: નિરાશ થયેલા મિત્રને આશ્વાસનના પાટા બાંધીને તેણે હિંમત આપી.
૬.૪૭. પાડોશી ધર્મ બજાવવો
અર્થ: પડોશી તરીકે મદદ કે સહાયતા કરવી
વાક્ય: રાત્રે અચાનક બીમારીના સમયે પડોશીએ પાડોશી ધર્મ બજાવી હોસ્પિટલ પહોંચાડ્યા.
૬.૪૮. પીઠ પાછળ રહેવું
અર્થ: મદદમાં કે સમર્થનમાં ઊભા રહેવું
વાક્ય: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પિતા હંમેશા પુત્રની પીઠ પાછળ રહે છે.
૬.૪૯. પૂંછડી પકડીને ચાલવું
અર્થ: સ્વતંત્ર વિચાર વગર કોઈના આધારે રહેવું
વાક્ય: પોતાની બુદ્ધિ વાપરવી જોઈએ, બીજાની પૂંછડી પકડીને ચાલવાથી પ્રગતિ ન થાય.
૬.૫૦. પૂંછડી ફેરવવી
અર્થ: ચાપલૂસી કે ખુશામત કરવી
વાક્ય: મોટો હોદ્દો મેળવવા માટે ઉપરી અધિકારીઓ આગળ પૂંછડી ફેરવવી યોગ્ય નથી.
૬.૫૧. પેટ કરાવવું
અર્થ: ગુપ્ત વાતો કે મનનો ભાવ વહેંચવો
વાક્ય: સગા ભાઈ સમક્ષ તેણે પોતાનું પેટ કરાવીને બધી વિગત જણાવી.
૬.૫૨. પેટ ચડી આવવું
અર્થ: દયા કે કરુણા આવવી
વાક્ય: ભૂખ્યા બાળકને જોઈને દયાળુ સ્ત્રીને પેટ ચડી આવ્યું.
૬.૫૩. પેટનો જણ્યો
અર્થ: સગું સંતાન
વાક્ય: પેટનો જણ્યો ગમે તેવો હોય તોપણ માબાપ માટે વહાલો જ હોય છે.
૬.૫૪. પેટનો દયાળુ
અર્થ: બીજાનું ભલું ઈચ્છનાર / દયાળુ સ્વભાવનો
વાક્ય: તે પેટનો દયાળુ માણસ છે, જરૂરિયાતમંદોને ક્યારેય ખાલી હાથે પાછા નથી કાઢતો.
૬.૫૫. પ્રેમમાં પડવું
અર્થ: સ્નેહ કે લાગણી થવી
વાક્ય: પ્રકૃતિના સુંદર દ્રશ્યો જોઈને કોઈ પણ કવિ તેના પ્રેમમાં પડી જાય.
૬.૫૬. બળદ જેવો
અર્થ: મૂર્ખ કે અણસમજુ સ્વભાવનો
વાક્ય: આટલું સમજાવવા છતાં કશું સમજતો નથી, સાચે જ બળદ જેવો છે.
૬.૫૭. બાપ દાદાનું નામ રોશન કરવું
અર્થ: કુળ કે પરિવારનું નામ ઉજ્જવળ કરવું
વાક્ય: ડૉક્ટર બનીને દીકરીએ પોતાના બાપ દાદાનું નામ રોશન કર્યું.
૬.૫૮. બાર ભૈયા ને તેર ચોકા
અર્થ: કુસંપ, અણબનાવ કે અલગ-અલગ મત હોવા
વાક્ય: સંસ્થાના સભ્યોમાં એકતા નથી, ત્યાં તો બાર ભૈયા ને તેર ચોકા જેવી સ્થિતિ છે.
૬.૫૯. બારમો ચંદ્ર હોવો
અર્થ: તીવ્ર વેર કે દુશ્મનાવટ હોવી
વાક્ય: એ બે પડોશીઓ વચ્ચે વર્ષોથી બારમો ચંદ્ર ચાલે છે.
૬.૬૦. બાવડું પકડવું
અર્થ: મદદ કરવી / આશરો આપવો
વાક્ય: અનાથ બાળકનું બાવડું પકડીને શેઠે તેને ભણાવી-ગણાવીને હોશિયાર કર્યો.
૬.૬૧. બાવડાના બળે
અર્થ: પોતાની મહેનતે કે પુરુષાર્થથી
વાક્ય: તેણે કોઈની મદદ લીધા વગર પોતાના બાવડાના બળે મોટો વેપાર ઊભો કર્યો.
૬.૬૨. બીજ વાવવું
અર્થ: પાયાની શરૂઆત કરવી / નવો વિચાર શરૂ કરવો
વાક્ય: મહાત્મા ગાંધીજીએ દેશમાં સત્યાગ્રહનું બીજ વાવ્યું હતું.
૬.૬૩. બેય હાથ જોડવા
અર્થ: વિનંતી કરવી / શરણાગતિ સ્વીકારવી
વાક્ય: ભૂલ થઈ જતાં તેણે બેય હાથ જોડીને માફી માંગી.
૬.૬૪. બોલ ઉપાડી લેવો
અર્થ: આજ્ઞા કે આદેશનું તુરંત પાલન કરવું
વાક્ય: પિતાજીનો બોલ ઉપાડી લઈને પુત્રે તરત જ કામ શરૂ કરી દીધું.
૬.૬૫. બોલી આપવી
અર્થ: વચન આપવું
વાક્ય: સમયસર પૈસા ચૂકવી દેવાની તેણે બોલી આપી છે.
૬.૬૬. ભાઈબંધી કરવી
અર્થ: મિત્રતા બાંધવી
વાક્ય: શાળાના પહેલા જ દિવસે રમેશે સુરેશ સાથે ભાઈબંધી કરી લીધી.
૬.૬૭. ભેજાબાજ
અર્થ: અત્યંત ચતુર અને બુદ્ધિશાળી સ્વભાવનો
વાક્ય: તે ભેજાબાજ વકીલે અઘરો કેસ પણ સરળતાથી જીતી લીધો.
૬.૬૮. મન મળવું
અર્થ: વિચારો કે સ્વભાવ એક થવા
વાક્ય: બંને મિત્રોના મન મળતાં જ એમની ભાગીદારી સફળ રહી.
૬.૬૯. મન પરોવવું
અર્થ: ચિત્ત કે ધ્યાન લગાડવું
વાક્ય: અભ્યાસમાં મન પરોવવાથી જ પરીક્ષામાં સારું પરિણામ મળે છે.
૬.૭૦. માથાનો માણસ
અર્થ: પ્રભાવશાળી, વજનદાર કે પહોંચેલો માણસ
વાક્ય: ગામના સરપંચ માથાના માણસ છે, તેમની વાત કોઈ ટાળી શકતું નથી.
૬.૭૧. મોં રાખવું
અર્થ: માન-મર્યાદા કે મરજાદ જાળવવી
વાક્ય: સગાં-સંબંધીઓનું મોં રાખવા માટે તેણે પ્રસંગમાં જવું પડ્યું.
૬.૭૨. રંગ રાખવો
અર્થ: આબરૂ સાચવવી / સફળતા જાળવી રાખવી
વાક્ય: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ યુવાનોએ ઉત્સવ ઉજવીને ગામનો રંગ રાખ્યો.
૬.૭૩. રામ રામ કરવા
અર્થ: વિદાય લેવી / સંબંધ પૂરો કરવો
વાક્ય: ખોટ કરતા ધંધાને આખરે તેણે રામ રામ કરી દીધા.
૬.૭૪. રીતભાત બદલાવવી
અર્થ: સ્વભાવ કે વર્તનમાં પરિવર્તન લાવવું
વાક્ય: મોટા થયા પછી તેણે પોતાની જૂની રીતભાત બદલાવી લીધી.
૬.૭૫. લગન લાગવી
અર્થ: એકાગ્રતા થવી / ધૂન લાગવી
વાક્ય: તેને સંગીત શીખવાની એવી લગન લાગી કે આખો દિવસ રિયાઝ કરતો.
૬.૭૬. લોહીનું પાણી કરવું
અર્થ: સખત મહેનત કે પરિશ્રમ કરવો
વાક્ય: પિતાએ લોહીનું પાણી કરીને પુત્રને ઉચ્ચ અભ્યાસ કરાવ્યો.
૬.૭૭. વાત ગળે ઊતરવી
અર્થ: વાત સાચી કે તર્કસંગત લાગવી
વાક્ય: શિક્ષકની સમજાવેલી વાત દરેક વિદ્યાર્થીના ગળે ઊતરી ગઈ.
૬.૭૮. વાંસો થાબડવો
અર્થ: શાબાશી કે પ્રોત્સાહન આપવું
વાક્ય: ખેલકૂદમાં પ્રથમ આવેલ બાળકનો શિક્ષકે વાંસો થાબડ્યો.
૬.૭૯. સૂરે સૂર મિલાવવો
અર્થ: હામાં હા કહેવી / સમર્થન આપવું
વાક્ય: પોતાના સ્વાર્થ માટે કેટલાક લોકો હંમેશા શેઠના સૂરે સૂર મિલાવે છે.
૬.૮૦. હળીમળીને રહેવું
અર્થ: પ્રેમ અને સંપથી સાથે રહેવું
વાક્ય: શેરીના બધા લોકો એકબીજા સાથે હળીમળીને રહે છે
રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં સાચો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં સાચો ઉપયોગ કરવા માટે સૌપ્રથમ તેનો લાક્ષણિક અર્થ સમજવો જરૂરી છે. રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સામાન્ય રીતે શબ્દોના શાબ્દિક અર્થ કરતાં અલગ હોય છે. તેથી માત્ર રૂઢિપ્રયોગ ગોખી લેવાથી યોગ્ય વાક્ય બનાવી શકાતું નથી, તેનો ભાવ, સંદર્ભ અને વ્યાકરણને ધ્યાનમાં રાખીને તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યપ્રયોગ કરતી વખતે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
૧. રૂઢિપ્રયોગનો સાચો અર્થ સમજવો:
રૂઢિપ્રયોગનો શાબ્દિક અર્થ ન લેતા તેનો લાક્ષણિક અર્થ સમજવો જોઈએ. જેમ કે, *’આંખ કાઢવી’*નો અર્થ આંખ બહાર કાઢવી એવો નથી, પરંતુ બીક બતાવવી કે ધમકાવવું એવો થાય છે.
વાક્ય: પોલીસને જોઈને ચોરને આંખ કાઢવાની હિંમત ન રહી.
૨. યોગ્ય સંદર્ભ પસંદ કરવો:
રૂઢિપ્રયોગ જે ભાવ વ્યક્ત કરે છે, તે મુજબ જ વાક્યનો સંદર્ભ હોવો જોઈએ. જેમ કે, *’આંખમાં ધૂળ નાખવી’*નો અર્થ છે છેતરવું.
વાક્ય: ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી ગયો.
૩. વ્યાકરણ મુજબ યોગ્ય ફેરફાર કરવો:
રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ કરતી વખતે વાક્યના કર્તા, કાળ, લિંગ અને વચન પ્રમાણે જરૂરી ફેરફાર કરવો જોઈએ.
ઉદાહરણ:
મને ખૂબ ભૂખ લાગી છે એટલે પેટમાં બિલાડાં બોલે છે.
સવારે તેને પણ પેટમાં બિલાડાં બોલતાં હતાં.
૪. વાક્યનો અર્થ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ:
માત્ર રૂઢિપ્રયોગને વાક્યમાં ગોઠવી દેવાથી સારો વાક્યપ્રયોગ બનતો નથી. વાક્ય વાંચ્યા પછી રૂઢિપ્રયોગ કયા સંદર્ભમાં વપરાયો છે તે સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.
અયોગ્ય: રમેશે કમર કસી.
યોગ્ય: પરીક્ષામાં પ્રથમ ક્રમાંક મેળવવા માટે રમેશે સખત મહેનત કરવાની કમર કસી.
૫. રૂઢિપ્રયોગનો ભાવ જળવાઈ રહે તે જોવું:
રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેના મૂળ ભાવમાં ફેરફાર ન થવો જોઈએ. આનંદ, દુઃખ, ક્રોધ, આશ્ચર્ય, છેતરપિંડી, હિંમત વગેરે જે ભાવ દર્શાવવાનો હોય તે યોગ્ય રીતે વ્યક્ત થવો જોઈએ.
૬. અનાવશ્યક રીતે રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ ન કરવો:
દરેક વાક્યમાં રૂઢિપ્રયોગ મૂકવાની જરૂર નથી. જ્યાં રૂઢિપ્રયોગ વાક્યને વધુ અસરકારક અને અર્થસભર બનાવે ત્યાં જ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
૭. વાંચન અને લેખન દ્વારા અભ્યાસ કરવો:
રૂઢિપ્રયોગોનો યોગ્ય ઉપયોગ શીખવા માટે વાર્તાઓ, નિબંધો, અખબારો અને ગુજરાતી સાહિત્યનું નિયમિત વાંચન કરવું જોઈએ. પોતે અલગ-અલગ રૂઢિપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરીને વાક્યો લખવાથી પણ વાક્યપ્રયોગની કુશળતા વિકસે છે.
એક સરળ નિયમ યાદ રાખો
રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સમજો → યોગ્ય સંદર્ભ પસંદ કરો → વ્યાકરણ પ્રમાણે વાક્ય બનાવો → વાક્યનો ભાવ ચકાસો.
આ રીતે રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં સાચો અને અસરકારક ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ માટે પરીક્ષા, નિબંધલેખન, ગુજરાતી વ્યાકરણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ કૌશલ્ય ખૂબ ઉપયોગી બને છે.
રૂઢિપ્રયોગો : પરીક્ષા લક્ષી મહત્વના પ્રશ્નો અને ઉત્તરો
૧. રૂઢિપ્રયોગ એટલે શું?
જવાબ: વિશિષ્ટ અર્થ દર્શાવવા માટે રૂઢ થઈ ગયેલા શબ્દસમૂહને રૂઢિપ્રયોગ કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ સામાન્ય રીતે તેના શબ્દોના શાબ્દિક અર્થ કરતાં જુદો હોય છે.
૨. રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ કેવી રીતે સમજવો?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગનો શાબ્દિક અર્થ ન લેતાં તેનો લાક્ષણિક અથવા ભાવાત્મક અર્થ સમજવો જોઈએ.
૩. રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત વચ્ચે શું તફાવત છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગ સામાન્ય રીતે વાક્યનો એક ભાગ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ વાક્યને અસરકારક બનાવવા થાય છે, જ્યારે કહેવત સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ વિચાર, અનુભવ કે જીવનબોધ વ્યક્ત કરે છે.
૪. ‘આંખમાં ધૂળ નાખવી’ રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શું થાય?
જવાબ: છેતરવું અથવા દગો કરવો.
વાક્ય: ચોર પોલીસની આંખમાં ધૂળ નાખીને ભાગી ગયો.
૫. ‘કમર કસવી’ રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શું થાય?
જવાબ: કોઈ કાર્ય કરવા માટે દૃઢ નિશ્ચય કરવો અથવા તૈયાર થવું.
વાક્ય: પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવવા માટે હિતેશે અભ્યાસ કરવાની કમર કસી.
૬. ‘પેટમાં બિલાડાં બોલવાં’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ખૂબ ભૂખ લાગવી.
વાક્ય: સવારથી કંઈ ખાધું ન હોવાથી મારા પેટમાં બિલાડાં બોલે છે.
૭. ‘આંખ કાઢવી’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: બીક બતાવવી અથવા ધમકાવવું.
વાક્ય: ગુનેગારે પોલીસ સામે આંખ કાઢવાની ભૂલ કરી.
૮. ‘નાક કપાવવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: અપમાન થવું અથવા આબરૂ ગુમાવવી.
વાક્ય: ખોટું કામ કરીને તેણે પરિવારનું નાક કપાવ્યું.
૯. ‘મોઢામાં પાણી આવવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: સ્વાદિષ્ટ વસ્તુ ખાવાની ઇચ્છા થવી.
વાક્ય: ગરમ જલેબી જોઈને મારા મોઢામાં પાણી આવી ગયું.
૧૦. ‘હાથ ધોઈને પાછળ પડવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: કોઈ વ્યક્તિ કે કાર્યની પાછળ સતત પડવું.
વાક્ય: શિક્ષક હોમવર્ક પૂરું કરાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓની પાછળ હાથ ધોઈને પડ્યા.
૧૧. ‘દાંત ખાટા કરવા’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: હરાવી દેવું અથવા પરાજય આપવો.
વાક્ય: અમારી ટીમે મજબૂત વિરોધી ટીમના દાંત ખાટા કરી દીધા.
૧૨. ‘આકાશ-પાતાળ એક કરવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ખૂબ પ્રયત્ન કરવો.
વાક્ય: સફળતા મેળવવા માટે તેણે આકાશ-પાતાળ એક કરી દીધાં.
૧૩. ‘માથું ખાવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: વારંવાર વાત કરીને કંટાળો આપવો.
વાક્ય: નાની-નાની વાતો કરીને મારું માથું ન ખા.
૧૪. ‘રાત-દિવસ એક કરવાં’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: સતત અને ખૂબ મહેનત કરવી.
વાક્ય: પરીક્ષામાં પ્રથમ આવવા માટે રીનાએ રાત-દિવસ એક કરી નાખ્યાં.
૧૫. ‘પગ પર કુહાડો મારવો’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: પોતાનું જ નુકસાન કરવું.
વાક્ય: સારી નોકરી છોડીને તેણે પોતાના પગ પર કુહાડો માર્યો.
૧૬. ‘હાથ ઊંચા કરવા’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: હાર સ્વીકારી લેવી અથવા અસમર્થતા વ્યક્ત કરવી.
વાક્ય: મુશ્કેલી સામે તેણે હાથ ઊંચા કરી દીધા.
૧૭. ‘મોઢું કાળું કરવું’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: અપમાનિત થવું અથવા શરમજનક કામ કરવું.
વાક્ય: ખોટું કામ કરીને તેણે આખા પરિવારનું મોઢું કાળું કર્યું.
૧૮. ‘લોહીનાં પાણી કરવાં’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ખૂબ મહેનત કરવી.
વાક્ય: ખેડૂતે ખેતરમાં લોહીનાં પાણી કરીને પાક તૈયાર કર્યો.
૧૯. ‘ઘીના દીવા કરવા’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ખૂબ આનંદ કરવો.
વાક્ય: પુત્રની સફળતાના સમાચાર મળતાં માતા-પિતાએ ઘીના દીવા કર્યા.
૨૦. પરીક્ષામાં રૂઢિપ્રયોગનો પ્રશ્ન કેવી રીતે પૂછાઈ શકે?
જવાબ: પરીક્ષામાં રૂઢિપ્રયોગ આધારિત પ્રશ્નો વિવિધ રીતે પૂછાઈ શકે છે, જેમ કે—
૧ રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખો.
૨ રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં પ્રયોગ કરો.
૩ યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગ પસંદ કરો.
૪ આપેલા અર્થ માટે યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગ લખો.
૫ ખાલી જગ્યા યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગથી પૂરો.
૬ રૂઢિપ્રયોગનો યોગ્ય અર્થ પસંદ કરો.
૨૧. રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં ઉપયોગ કરતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખવું?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગનો સાચો લાક્ષણિક અર્થ સમજીને, યોગ્ય સંદર્ભમાં અને વાક્યના લિંગ, વચન તથા કાળને અનુરૂપ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
૨૨. રૂઢિપ્રયોગ શીખવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ કયો છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ + વાક્યપ્રયોગ + સંદર્ભ સાથે અભ્યાસ કરવો સૌથી અસરકારક રીત છે. માત્ર અર્થ ગોખવાને બદલે તેનો ઉપયોગ કરીને વાક્યો બનાવવાથી લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.
રૂઢિપ્રયોગો : વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
૧. રૂઢિપ્રયોગ એટલે શું?
જવાબ: વિશિષ્ટ અને લાક્ષણિક અર્થ દર્શાવતો તથા ભાષામાં રૂઢ થઈ ગયેલો શબ્દસમૂહ રૂઢિપ્રયોગ કહેવાય છે.
૨. રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શાબ્દિક રીતે લેવાય છે?
જવાબ: ના. રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સામાન્ય રીતે શાબ્દિક ન હોતા તેનો લાક્ષણિક અથવા ભાવાત્મક અર્થ લેવામાં આવે છે.
૩. રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યમાં ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
જવાબ: સૌપ્રથમ તેનો સાચો અર્થ સમજવો, ત્યારબાદ યોગ્ય સંદર્ભ પસંદ કરીને વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ યોગ્ય વાક્યમાં તેનો ઉપયોગ કરવો.
૪. રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત એક જ છે?
જવાબ: ના. રૂઢિપ્રયોગ સામાન્ય રીતે વાક્યનો એક ભાગ હોય છે, જ્યારે કહેવત સંપૂર્ણ વિચાર, અનુભવ કે જીવનબોધ વ્યક્ત કરતી રચના હોય છે.
૫. રૂઢિપ્રયોગ શીખવો શા માટે જરૂરી છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગના જ્ઞાનથી ભાષા વધુ સમૃદ્ધ, રસપ્રદ, અસરકારક અને અભિવ્યક્તિસભર બને છે. પરીક્ષામાં પણ તેના પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે.
૬. પરીક્ષામાં રૂઢિપ્રયોગના પ્રશ્નો કયા પ્રકારના હોય છે?
જવાબ: પરીક્ષામાં રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ, વાક્યપ્રયોગ, યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગની પસંદગી, ખાલી જગ્યા પૂર્તિ અને આપેલા અર્થ માટે યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગ જેવા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
૭. ‘આંખમાં ધૂળ નાખવી’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ‘આંખમાં ધૂળ નાખવી’નો અર્થ છેતરવું અથવા દગો કરવો થાય છે.
૮. ‘કમર કસવી’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ‘કમર કસવી’નો અર્થ કોઈ કાર્ય માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને તૈયાર થવું થાય છે.
૯. ‘પેટમાં બિલાડાં બોલવાં’નો અર્થ શું થાય?
જવાબ: ‘પેટમાં બિલાડાં બોલવાં’નો અર્થ ખૂબ ભૂખ લાગવી થાય છે.
૧૦. રૂઢિપ્રયોગનો સાચો અર્થ કેવી રીતે યાદ રાખી શકાય?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગને માત્ર ગોખવાને બદલે તેનો અર્થ સમજીને અને તેના આધારે એક-બે વાક્યો બનાવીને યાદ કરવો વધુ અસરકારક છે.
૧૧. રૂઢિપ્રયોગના વાક્યપ્રયોગમાં કઈ ભૂલો ટાળવી જોઈએ?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગનો ખોટો અર્થ લેવો, અયોગ્ય સંદર્ભમાં ઉપયોગ કરવો, વ્યાકરણની ભૂલ કરવી અને વાક્યમાં તેનો અર્થ સ્પષ્ટ ન થાય તે રીતે ઉપયોગ કરવો—આ ભૂલો ટાળવી જોઈએ.
૧૨. શું રૂઢિપ્રયોગમાં શબ્દો બદલી શકાય?
જવાબ: સામાન્ય રીતે રૂઢિપ્રયોગનું મૂળ સ્વરૂપ જાળવવું જોઈએ. જોકે વાક્યના કાળ, લિંગ અને વચન પ્રમાણે જરૂરી વ્યાકરણિક ફેરફાર થઈ શકે છે.
૧૩. રૂઢિપ્રયોગ અને સાદા શબ્દસમૂહ વચ્ચે શું તફાવત છે?
જવાબ: સાદા શબ્દસમૂહનો અર્થ તેના શબ્દોના સામાન્ય અર્થ પરથી સમજાય છે, જ્યારે રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ ઘણી વખત તેના શબ્દોના શાબ્દિક અર્થ કરતાં અલગ હોય છે.
૧૪. રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ ભાષાને કેવી રીતે અસરકારક બનાવે છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગ ઓછા શબ્દોમાં વધુ ભાવ વ્યક્ત કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી ભાષા વધુ જીવંત, રસપ્રદ અને અસરકારક બને છે.
૧૫. વિદ્યાર્થીઓ માટે રૂઢિપ્રયોગનું મહત્વ શું છે?
જવાબ: વિદ્યાર્થીઓને ગુજરાતી વ્યાકરણ, નિબંધલેખન, વાક્યરચના અને પરીક્ષાના પ્રશ્નોમાં રૂઢિપ્રયોગોનું જ્ઞાન ઉપયોગી બને છે.
૧૬. રૂઢિપ્રયોગનો વાક્યપ્રયોગ કરતી વખતે કઈ બાબત સૌથી મહત્વની છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગનો સાચો લાક્ષણિક અર્થ અને યોગ્ય સંદર્ભ સૌથી મહત્વની બાબતો છે.
૧૭. રૂઢિપ્રયોગોનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગને ત્રણ બાબતો સાથે શીખવા જોઈએ—રૂઢિપ્રયોગ, તેનો અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ. આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી તેને યાદ રાખવું સરળ બને છે.
૧૮. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં રૂઢિપ્રયોગોનું મહત્વ છે?
જવાબ: હા. વિવિધ ગુજરાતી ભાષા અને વ્યાકરણ આધારિત સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ અને યોગ્ય ઉપયોગને લગતા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
૧૯. વધુ રૂઢિપ્રયોગો ક્યાંથી શીખી શકાય?
જવાબ: ગુજરાતી સાહિત્ય, વાર્તાઓ, નિબંધો, અખબારો અને વિશ્વસનીય ગુજરાતી શબ્દકોશમાંથી નવા રૂઢિપ્રયોગો શીખી શકાય છે. નિયમિત વાંચનથી તેનો વ્યવહારુ ઉપયોગ પણ સમજાય છે.
૨૦. રૂઢિપ્રયોગો શીખવાથી ગુજરાતી ભાષામાં શું લાભ થાય છે?
જવાબ: રૂઢિપ્રયોગોના જ્ઞાનથી શબ્દભંડોળ વધે છે, ભાષાની સમજ સુધરે છે અને બોલચાલ તથા લેખનમાં વિચારોને વધુ અસરકારક રીતે વ્યક્ત કરી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
શરીરના અંગો આધારિત રૂઢિપ્રયોગો ગુજરાતી ભાષાની અભિવ્યક્તિને વધુ જીવંત, ચોટદાર અને અસરકારક બનાવે છે. હૃદય, કાળજું, મોં, જીભ, આંખ, કાન, નાક, હાથ, પગ અને અન્ય અંગો સાથે જોડાયેલા રૂઢિપ્રયોગો માનવીની લાગણીઓ, સ્વભાવ, વ્યવહાર અને જીવનના વિવિધ અનુભવોને ટૂંકામાં સુંદર રીતે વ્યક્ત કરે છે.
આવા રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ સમજીને તેનો યોગ્ય સંદર્ભમાં વાક્યપ્રયોગ કરવાથી ગુજરાતી ભાષા પરનું પ્રભુત્વ વધે છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો માટે પણ આ રૂઢિપ્રયોગો ખૂબ ઉપયોગી છે, કારણ કે પરીક્ષામાં તેમના અર્થ, વાક્યપ્રયોગ અને યોગ્ય ઉપયોગને લગતા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
આથી, શરીરના અંગો આધારિત રૂઢિપ્રયોગો માત્ર પરીક્ષાની તૈયારી પૂરતા મર્યાદિત ન રાખતાં દૈનિક બોલચાલ અને લેખનમાં પણ યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવા જોઈએ. તેના નિયમિત અભ્યાસ અને વ્યવહારિક ઉપયોગથી ગુજરાતી ભાષાનું સૌંદર્ય, સમૃદ્ધિ અને આગવી અભિવ્યક્તિ જળવાઈ રહે છે.
સંદર્ભ ગ્રંથો
૧ . સાર્થ રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત કોશ : ભાવસાર, મફતલાલ અં. : નવભારત સાહિત્ય મંદિર ; ૨૦૦૮
૨ રૂઢિપ્રયોગ : એક અધ્યયન : વણકર , રમણલાલ : યુનિવર્સિટી ગ્રંથનિર્માણ બોર્ડ :૨૦૧૧
૩. રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત સંગ્રહ : ભાષાનીયમકની કચેરી ગુજરાત રાજ્ય , ગાંધીનગર ,૧૯૯૨
૪. સામાન્ય ગુજરાતી: ભદ્રેસારિયા, દિનુ : ડીવાઇન પબ્લિકેશન્સ :૨૦૧૩
૫. ભગવદગોમંડળ