કહેવતકથા શું છે?
ગુજરાતી ભાષામાં કહેવતોનું આગવું સ્થાન છે. કહેવત એટલે લોકજીવનના લાંબા અનુભવમાંથી જન્મેલું ટૂંકું, અર્થસભર અને અસરકારક વાક્ય. કહેવત માત્ર થોડા શબ્દોમાં (નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું) જીવનનો કોઈ ઊંડો અનુભવ, શીખ અથવા વ્યવહારુ સત્ય સમજાવી દે છે.
ઘણી કહેવતો પાછળ કોઈ ઘટના, પ્રસંગ, લોકમાન્યતા કે રસપ્રદ કથા જોડાયેલી હોય છે. આવી કથા દ્વારા જ્યારે કહેવતનો અર્થ સમજાવવામાં આવે છે ત્યારે તેને કહેવતકથા કહી શકાય.
કહેવતકથા વાંચવાથી માત્ર કહેવતનો અર્થ સમજાતો નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલો જીવનબોધ પણ સરળતાથી સમજાય છે.
કહેવતોનો લોકજીવન સાથેનો સંબંધ
કહેવતોનો જન્મ પુસ્તકોમાં નહીં પરંતુ સામાન્ય લોકોના જીવનમાં થયો છે. ખેડૂત, વેપારી, કારીગર, વડીલો અને ગ્રામ્ય સમાજે પોતાના અનુભવમાંથી અનેક કહેવતોને જન્મ આપ્યો છે. જેમ કે “નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું”
દૈનિક જીવનમાં બનતી નાની-મોટી ઘટનાઓમાંથી કોઈ ખાસ અનુભવ વારંવાર સામે આવતો ગયો અને તે અનુભવ ટૂંકા વાક્યના સ્વરૂપમાં લોકજીભે ચઢ્યો. સમય જતાં તે વાક્ય કહેવત બની ગયું.
આથી કહેવતોને લોકજીવનનું અરીસું પણ કહી શકાય.
કહેવતકથા કેમ મહત્વની છે?
કહેવતનો માત્ર શબ્દાર્થ જાણવાથી તેનો સંપૂર્ણ ભાવ સમજાતો નથી. તેની પાછળની કથા અથવા પ્રસંગ જાણવાથી કહેવત વધુ સ્પષ્ટ બને છે.
કહેવતકથાના કેટલાક મહત્વના લાભ:
કહેવતનો સાચો ભાવ સમજવામાં મદદ મળે છે.
ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યે રસ વધે છે.
લોકસાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનો પરિચય થાય છે.
જીવનના વ્યવહારુ પાઠ સરળતાથી સમજાય છે.
બાળકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે કહેવતો યાદ રાખવી સરળ બને છે.
ગુજરાતી ભાષાની સમૃદ્ધિ અને અભિવ્યક્તિની સુંદરતા સમજાય છે.
કહેવત કથા: નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું
કહેવતો ગુજરાતી ભાષાની એવી અમૂલ્ય ધરોહર છે, જેમાં ટૂંકા શબ્દોમાં જીવનનો મોટો અનુભવ અને બોધ છુપાયેલો હોય છે. ગુજરાતી ભાષામાં ઘણી એવી કહેવતો છે જે માણસના સ્વભાવ, તેની ભૂલો, વર્તન અને જીવનની પરિસ્થિતિને ખૂબ સરળતાથી સમજાવે છે. “નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું” પણ એવી જ એક જાણીતી કહેવત છે.
માણસ જ્યારે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે પોતાની નિષ્ફળતા માટે બીજાને અથવા પરિસ્થિતિને જવાબદાર ઠેરવે છે, ત્યારે આ કહેવતનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ કહેવત આપણને પોતાની ખામી ઓળખવાની અને તેને સુધારવાની શીખ આપે છે.
કહેવતનો અર્થ
“નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું” કહેવતનો સરળ અર્થ છે કે પોતાને કોઈ કામ યોગ્ય રીતે આવડતું ન હોય અથવા પોતાની ભૂલ હોય છતાં તે સ્વીકારવાને બદલે પરિસ્થિતિને દોષ આપવો.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વિદ્યાર્થીએ પરીક્ષાની તૈયારી ન કરી હોય અને ઓછા ગુણ આવે ત્યારે તે કહે કે “પ્રશ્નપત્ર જ મુશ્કેલ હતું”, તો અહીં પોતાની તૈયારીની ખામી સ્વીકારવાને બદલે પ્રશ્નપત્રને દોષ આપવામાં આવે છે.
આપણે જીવનમાં ઘણી વખત આવી પરિસ્થિતિઓ જોતા હોઈએ છીએ. કોઈ વ્યક્તિ કામ સમયસર પૂરું ન કરે તો સમયને દોષ આપે છે, કોઈ વ્યવસાયમાં નુકસાન થાય તો બજારને દોષ આપે છે અને કોઈ સ્પર્ધામાં નિષ્ફળ જાય તો વ્યવસ્થાને જવાબદાર ઠેરવે છે. પરંતુ દરેક વખતે બહારની પરિસ્થિતિ જવાબદાર હોય એવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત આપણી પોતાની તૈયારી, મહેનત અથવા નિર્ણયમાં ખામી હોય છે.
આ જ વિચારને ખૂબ અસરકારક રીતે વ્યક્ત કરતી કહેવત છે — “નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું.”
કહેવત કથા
એક ગામમાં હિરાભાઈ નામનો એક માણસ રહેતો હતો. હિરાભાઈ સ્વભાવથી ઉત્સાહી હતો અને દરેક કામમાં આગળ આવવાની તેની ઇચ્છા રહેતી. પરંતુ તેની એક મોટી ખામી હતી. તે કોઈ કામમાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે હંમેશાં કોઈ ને કોઈ બહાનું શોધતો.
ગામમાં એક વખત મોટો સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ યોજાવાનો હતો. કાર્યક્રમમાં ગીત, સંગીત અને નૃત્યની વિવિધ સ્પર્ધાઓ રાખવામાં આવી હતી. ગામના ઘણા યુવાનો તેમાં ભાગ લેવાના હતા.
હિરાભાઈ પણ નૃત્યની સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યું.
તેના મિત્ર મહેશે તેને કહ્યું, “જો તારે સ્પર્ધામાં સારું કરવું હોય તો થોડા દિવસ નિયમિત અભ્યાસ કરજે.”
હિરાભાઈ મિત્રની વાત સાંભળી તો ખરી, પરંતુ તેને ગંભીરતાથી લીધી નહીં. તેને લાગ્યું કે નૃત્ય તો સહેલું છે અને કાર્યક્રમના દિવસે થોડો અભ્યાસ કરી લઈશ તો પણ ચાલશે.
બીજી તરફ અન્ય સ્પર્ધકો નિયમિત રીતે નૃત્યનો અભ્યાસ કરતા હતા. તેઓ પોતાના પગલાં, તાલ અને સંગીત સાથેની ગતિ પર ધ્યાન આપતા હતા.
કાર્યક્રમનો દિવસ આવી ગયો.
હિરાભાઈ આત્મવિશ્વાસ સાથે નૃત્ય કરવા માટે મંચ પર ગયો. સંગીત શરૂ થયું. પરંતુ થોડા જ સમયમાં તે પોતાના નૃત્યના પગલાં ભૂલી ગયો. તેનો તાલ બગડી ગયો અને તે યોગ્ય રીતે નૃત્ય કરી શક્યો નહીં.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી હિરાભાઈ નિરાશ થયો. મહેશે તેને સમજાવ્યું કે તેણે પૂરતો અભ્યાસ કર્યો હોત તો કદાચ તે વધુ સારું પ્રદર્શન કરી શક્યો હોત.
પરંતુ હિરાભાઈ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે કહ્યું, “મારી ભૂલ નથી. અહીંનું આંગણું જ બરાબર નથી. જમીન સમતળ હોત તો હું ખૂબ સારું નૃત્ય કરી શક્યો હોત.”
મહેશે આશ્ચર્યથી કહ્યું, “પણ હિરાભાઈ, બીજા સ્પર્ધકોએ પણ તો આ જ જગ્યાએ નૃત્ય કર્યું હતું. તેમણે તો સારું પ્રદર્શન કર્યું.”
હિરાભાઈ પાસે તેનો કોઈ યોગ્ય જવાબ નહોતો.
થોડીવાર પછી મહેશે તેને શાંતિથી સમજાવ્યું, “મિત્ર, કોઈ કામમાં સફળ થવા માટે માત્ર આત્મવિશ્વાસ પૂરતો નથી. તૈયારી અને મહેનત પણ જરૂરી છે. તું જો નિયમિત અભ્યાસ કરત તો કદાચ તને આ સમસ્યા ન આવી હોત.”
હિરાભાઈને પોતાની ભૂલ સમજાવા લાગી. તેને સમજાયું કે તેણે તૈયારી કરી નહોતી અને હવે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે આંગણાને દોષ આપી રહ્યો હતો.
તે દિવસે હિરાભાઈ એક મહત્વનો નિર્ણય લીધો. તેણે નક્કી કર્યું કે હવે કોઈ કામમાં નિષ્ફળતા મળે ત્યારે તરત જ બીજાને દોષ નહીં આપે. પહેલા પોતાની ભૂલ શોધશે અને પછી તેને સુધારવાનો પ્રયત્ન કરશે.
થોડા મહિના પછી ગામમાં ફરી એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ યોજાયો. આ વખતે હિરાભાઈ અગાઉથી નૃત્યની તાલીમ લેવાનું શરૂ કર્યું. તે દરરોજ નિયમિત અભ્યાસ કરતો. શરૂઆતમાં તેને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડી, પરંતુ તેણે હિંમત ન હારી.
કાર્યક્રમના દિવસે હિરાભાઈ આત્મવિશ્વાસપૂર્વક નૃત્ય કર્યું. આ વખતે તેનું પ્રદર્શન ખૂબ સારું રહ્યું. ગામના લોકોએ તેની પ્રશંસા કરી.
હિરાભાઈને હવે સમજાઈ ગયું હતું કે નિષ્ફળતા માટે બહાનું શોધવું સરળ છે, પરંતુ પોતાની ભૂલ ઓળખીને તેને સુધારવી સાચી સફળતા છે.
કહેવતનો વાક્યપ્રયોગ
વાક્ય: રવિએ પરીક્ષાની તૈયારી કરી નહોતી અને ઓછા ગુણ આવ્યા ત્યારે તેણે પ્રશ્નપત્રને જ મુશ્કેલ ગણાવ્યું; ખરેખર “નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું.”
બીજું ઉદાહરણ: ક્રિકેટની મેચમાં સારી તૈયારી ન કરનાર ખેલાડીએ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે મેદાનને જવાબદાર ગણાવ્યું; તેને જોઈને બધા બોલ્યા, “નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું.”
બોધ / શીખ
આ કહેવત આપણને ખૂબ મહત્વની જીવનશીખ આપે છે. જીવનમાં નિષ્ફળતા આવે ત્યારે હંમેશાં પરિસ્થિતિ, નસીબ, સમય કે બીજા લોકોને દોષ આપવો યોગ્ય નથી. ઘણી વખત આપણી પોતાની ભૂલ, અપૂરતી તૈયારી અથવા મહેનતનો અભાવ પણ નિષ્ફળતાનું કારણ હોઈ શકે છે.
પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી એ નબળાઈ નથી, પરંતુ તેને સુધારવાની પહેલી અને સૌથી મહત્વની શરૂઆત છે.
જો આપણે પોતાની ખામીઓ ઓળખીશું, ભૂલોમાંથી શીખીશું અને સતત પ્રયત્ન કરીશું તો આગળ વધવાની શક્યતા વધારે રહેશે. બહાનાં આપણને થોડા સમય માટે સંતોષ આપી શકે છે, પરંતુ સાચી પ્રગતિ માટે આત્મપરીક્ષણ અને મહેનત જરૂરી છે.
તેથી જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ છુપાવવા માટે પરિસ્થિતિને દોષ આપે ત્યારે આ કહેવત આપણને યાદ આવે છે:
“નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું.”
ટૂંકમાં
કહેવત: નાચવું નહીં, એને આંગણું વાંકું
અર્થ: પોતાની ખામી કે નિષ્ફળતા સ્વીકારવાને બદલે બીજાને અથવા પરિસ્થિતિને દોષ આપવો.
શીખ: પોતાની ભૂલ ઓળખીને તેને સુધારવી જોઈએ અને નિષ્ફળતા માટે બહાનાં ન બનાવવા જોઈએ.
સંર્દભ ગ્રંથ
- કહેવક કહે કથા ; દેસાઈ, માલતી, ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલત ( પ્રકાશન),૨૦૦૧