ગુજરાતી કહેવતોનું મહત્વ :-

૩. સંબંધો અને વ્યવહાર દર્શાવતી કહેવતો : – (૩૬ કહેવતો)

૧. જેવો સંગ એવો રંગ (સોબત તેવી અસર)

અર્થ: માણસ જેવા લોકો સાથે રહે છે, તેવો જ તેનો સ્વભાવ અને વર્તન બને છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખરાબ મિત્રો સાથે રહીને હિતેશની ટેવો પણ ખરાબ થઈ ગઈ; ખરેખર જેવો સંગ એવો રંગ.

૨. આવ નહિ, આદર નહિ, નહિ નયનમાં નેહ.

અર્થ: જ્યાં આપણું સન્માન, આદર કે પ્રેમ ન હોય ત્યાં ન જવું.
વાક્યપ્રયોગ: સગાંના ઘરે વારંવાર અપમાન થતું હોવાથી રમેશે ત્યાં જવાનું બંધ કરી દીધું; આવ નહિ, આદર નહિ, નહિ નયનમાં નેહ.

૩. સગાઈ ત્યાં સગાઈ, વ્યવહાર ત્યાં વ્યવહાર.

અર્થ: સંબંધો ગમે તેટલા સારા હોય છતાં વ્યવહાર અને નાણાકીય બાબતોમાં સ્પષ્ટતા રાખવી જરૂરી છે.
વાક્યપ્રયોગ: ભાઈ હોવા છતાં ધંધાની લેવડદેવડનો હિસાબ સ્પષ્ટ રાખવો જોઈએ; સગાઈ ત્યાં સગાઈ, વ્યવહાર ત્યાં વ્યવહાર.

૩. સગાઈ ત્યાં સગાઈ, વ્યવહાર ત્યાં વ્યવહાર.

અર્થ: સંબંધો ગમે તેટલા સારા હોય છતાં વ્યવહાર અને નાણાકીય બાબતોમાં સ્પષ્ટતા રાખવી જરૂરી છે.
વાક્યપ્રયોગ: ભાઈ હોવા છતાં ધંધાની લેવડદેવડનો હિસાબ સ્પષ્ટ રાખવો જોઈએ; સગાઈ ત્યાં સગાઈ, વ્યવહાર ત્યાં વ્યવહાર.

૪. બોલે તેના બોર વેચાય / માંગ્યા વિના મા પણ ન પીરસે.

અર્થ: જરૂર હોય ત્યાં પોતાની વાત કે જરૂરિયાત રજૂ કરવી પડે છે; માગ્યા વગર કશું મળતું નથી.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરીની જરૂર હોવા છતાં તેણે કોઈને વાત કરી નહીં, તેથી તેને તક મળી નહીં; બોલે તેના બોર વેચાય.

૫. ના બોલે તેમાં નવ ગુણ.

અર્થ: અસ્થાને કે નકામી ચર્ચામાં મૌન રહેવું એ ડહાપણ છે.
વાક્યપ્રયોગ: બંને મિત્રો વચ્ચે ઝઘડો ચાલતો હતો, પરંતુ વિનોદ ચૂપ રહ્યો; ના બોલે તેમાં નવ ગુણ.

૬. વરની મા વરને વખાણે.

અર્થ: દરેક વ્યક્તિને પોતાની વસ્તુ, સ્વજન કે બાબત શ્રેષ્ઠ લાગે છે.
વાક્યપ્રયોગ: દરેક માતાને પોતાનો દીકરો સૌથી હોશિયાર લાગે છે; વરની મા વરને વખાણે.

૭. બે હાથ વિના તાળી ન પડે.

અર્થ: કોઈ પણ ઝઘડામાં બંને પક્ષનો કંઈક વાંક કે સહકાર હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: બંને ભાઈઓ વચ્ચે ઝઘડો થયો હતો, એટલે દોષ માત્ર એકનો જ નહોતો; બે હાથ વિના તાળી ન પડે.

૮. ઝાઝા હાથ રળિયામણા.

અર્થ: સમૂહ અને સહકારથી કામ ઝડપથી અને સુંદર રીતે થાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: બધા સોસાયટીના સભ્યોએ મળીને એક દિવસમાં સફાઈનું કામ પૂરું કર્યું; ઝાઝા હાથ રળિયામણા.

૯. ઉલેચે અંધારું ન જાય.

અર્થ: ગાઢ સંબંધો ક્ષણિક મનમોટાવથી કાયમ માટે તૂટી જતા નથી.
વાક્યપ્રયોગ: બે ભાઈઓ વચ્ચે થોડો સમય અણબનાવ રહ્યો, પણ થોડા દિવસમાં ફરી એક થઈ ગયા; ઉલેચે અંધારું ન જાય.

૧૦. બાપ તેવા બેટા ને વડ એવા ટેટા.

અર્થ: માતા-પિતાના લક્ષણો અને સંસ્કાર બાળકોમાં જોવા મળે છે.
વાક્યપ્રયોગ: પિતા ખૂબ મહેનતી છે અને દીકરો પણ બાળપણથી મહેનતુ છે; બાપ તેવા બેટા ને વડ એવા ટેટા.

૧૧. કરડે માંકડ ને માર ખાટલો.

અર્થ: વાંક કે દોષ કોઈ એકનો હોય અને શિક્ષા કે નુકસાન બીજા કોઈને ભોગવવું પડે.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરે ભૂલ કરી, પરંતુ માલિકે નિર્દોષ ચોકીદારને ઠપકો આપ્યો; કરડે માંકડ ને માર ખાટલો.

૧૨. પાપડી ભેગી ઈયળ બફાય.

અર્થ: ખરાબ સંગત સાથે રહેવાથી નિર્દોષ અને સારા માણસને પણ નુકસાન થાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખરાબ મિત્રોના કારણે સારો વિદ્યાર્થી પણ મુશ્કેલીમાં ફસાયો; પાપડી ભેગી ઈયળ બફાય.

૧૩. હસે તેનું ઘર વસે.

અર્થ: પ્રસન્ન અને આનંદી સ્વભાવ ધરાવનારનું જીવન સુખી રહે છે.
વાક્યપ્રયોગ: કિરણ હંમેશાં હસતી-ખેલતી રહે છે, તેથી તેના ઘરમાં પણ આનંદનું વાતાવરણ રહે છે; હસે તેનું ઘર વસે.

૧૪. સો દહાડા સાસુના, તો એક દહાડો વહુનો.

અર્થ: ગમે તેટલી સત્તા હોય, પણ ક્યારેક નબળા પક્ષનો પણ સમય આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: વર્ષો સુધી સાસુ વહુ પર રોફ જમાવતી હતી, પરંતુ હવે વહુની વાતને પણ ઘરમાં માન મળે છે; સો દહાડા સાસુના, તો એક દહાડો વહુનો.

૧૫. વાડ થઈને ચીભડાં ગળે.

અર્થ: જે રક્ષક હોય તે જ નુકસાન કરનાર બને.
વાક્યપ્રયોગ: ઘરની સુરક્ષા માટે રાખેલા ચોકીદારે જ ઘરમાં ચોરી કરી; વાડ થઈને ચીભડાં ગળે.

૧૬. સાપને ઘેર પરોણો સાપ.

અર્થ: સરખા સ્વભાવ કે વૃત્તિવાળા લોકો જ એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બંને મિત્રો હંમેશાં બીજાની નિંદા કરતા રહે છે; સાપને ઘેર પરોણો સાપ.

૧૭. પારકી મા જ કાન વીંધે.

અર્થ: શિસ્ત કે સુધારાનું કડવું કામ ઘણી વાર તટસ્થ વ્યક્તિ જ કરી શકે.
વાક્યપ્રયોગ: પિતાની વાત દીકરો માનતો ન હતો, પરંતુ શિક્ષકની કડક સમજાવટથી તે સુધરી ગયો; પારકી મા જ કાન વીંધે.

૧૮. મા તે મા, બીજા વગડાના વા.

અર્થ: માતાનો પ્રેમ અજોડ છે; તેની સરખામણી કોઈ સાથે થઈ શકતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: બાળક બીમાર પડતાં માતા આખી રાત તેની પાસે બેઠી રહી; મા તે મા, બીજા વગડાના વા.

૧૯. હૈયે તેવું હોઠે.

અર્થ: મનમાં જેવો ભાવ કે વિચાર હોય તેવો જ વાણીમાં બહાર આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: મનમાં ગુસ્સો હોવાથી રવિના શબ્દોમાં પણ ગુસ્સો દેખાતો હતો; હૈયે તેવું હોઠે.

૨૦. આંગળી આપે તેનો પહોંચો ન પકડાય.

અર્થ: કોઈ થોડી મદદ કરે તો તેનો અનુચિત લાભ લઈને વધુ પડતી અપેક્ષા ન રાખવી.
વાક્યપ્રયોગ: મિત્રએ એક વાર ઉધાર આપ્યું એટલે વારંવાર તેની પાસે પૈસા માંગવા યોગ્ય નથી; આંગળી આપે તેનો પહોંચો ન પકડાય.

૨૧. આંગળીથી નખ વેગળા.

અર્થ: પોતાના સગાં પોતાના જ રહે છે; પારકાં ગમે તેટલા નજીક આવે તો પણ પારકાં જ રહે છે.
વાક્યપ્રયોગ: મુશ્કેલીના સમયે પોતાના ભાઈ-બહેન જ સૌથી પહેલાં મદદે આવ્યા; આંગળીથી નખ વેગળા.

૨૨. આડે લાકડે આડો વેર.

અર્થ: જેવા માણસ સાથે વ્યવહાર હોય તે પ્રમાણે જ તેની સાથે વર્તવું.
વાક્યપ્રયોગ: તે હંમેશાં બીજાઓ સાથે કડકાઈથી વર્તે છે, તેથી લોકોએ પણ તેની સાથે કડક વ્યવહાર કર્યો; આડે લાકડે આડો વેર.

૨૩. એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન સમાય.

અર્થ: એક જ જગ્યાએ બે સમાન સત્તાધીશ વ્યક્તિઓ શાંતિથી રહી શકતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: બંને ભાઈઓ એક જ ધંધામાં પોતાનું જ ચલાવવા માંગતા હોવાથી ભાગીદારી તૂટી ગઈ; એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન સમાય.

૨૪. કજિયાનું મૂળ હાંસી.

અર્થ: મજાક-મશ્કરી ઘણી વાર મોટા ઝઘડાનું કારણ બને છે.
વાક્યપ્રયોગ: મિત્રોની મજાકમાંથી મોટો ઝઘડો થયો; તેથી કહેવાય છે, કજિયાનું મૂળ હાંસી.

૨૫. કાકા દીઠે કુટુંબ દીઠું, મામા દીઠે મોસાળું દીઠું.

અર્થ: ચોક્કસ મોભાદાર વ્યક્તિ દ્વારા આખા કુટુંબ કે સંબંધીઓની પરખ થાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: રમેશના કાકાને મળ્યા પછી અમને તેમના આખા પરિવારના સંસ્કારનો ખ્યાલ આવ્યો; કાકા દીઠે કુટુંબ દીઠું, મામા દીઠે મોસાળું દીઠું.

૨૬. ઘર ફૂટે ઘર જાય.

અર્થ: ઘરમાં આંતરિક ફૂટ કે કલેશ પડે ત્યારે વિનાશ થાય છે અને બહારના લોકો તેનો લાભ લે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બે ભાઈઓના ઝઘડાનો લાભ લઈને પડોશીએ તેમની જમીન પચાવી પાડી; ઘર ફૂટે ઘર જાય.

૨૭. ઘરડી ગાય ને ગળે ટોકરા.

અર્થ: વૃદ્ધ કે અશક્ત ઉંમરે શોભા ન આપે તેવા નખરાં કે દેખાવો કરવા.
વાક્યપ્રયોગ: ઉંમર થઈ ગઈ હોવા છતાં તે યુવાન જેવો દેખાવ કરવાનો આગ્રહ રાખે છે; ઘરડી ગાય ને ગળે ટોકરા.

૨૮. ઘોડા વગર ઘર નહિ, વહુ વગર ઘર નહિ.

અર્થ: ઘરની શોભા અને વ્યવહાર યોગ્ય સાધનો તથા ગૃહિણીથી જ સચવાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ઘરમાં વહુ આવ્યા પછી ઘરનું કામકાજ વ્યવસ્થિત થઈ ગયું; ઘોડા વગર ઘર નહિ, વહુ વગર ઘર નહિ.

૨૯. વહુ અને વરસાદને જશ નહીં.

અર્થ: વહુ ગમે તેટલું કામ કરે કે વરસાદ ગમે તેટલો પડે, લોકો સંપૂર્ણ સંતોષ માનતા નથી.
વાક્યપ્રયોગ: વહુએ આખો દિવસ કામ કર્યું છતાં સાસુએ તેની પ્રશંસા ન કરી; વહુ અને વરસાદને જશ નહીં.

૩૦. ગરીબની વહુ ગામની ભાભી.

અર્થ: નબળા કે ગરીબ માણસ પર દરેક વ્યક્તિ પોતાનો રોફ કે હક જમાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગરીબ મજૂરને ગામનો દરેક માણસ પોતાનું કામ સોંપે છે; ગરીબની વહુ ગામની ભાભી.

૩૧. છાસ લેવા જવું ને દોણી સંતાડવી.

અર્થ: કોઈની પાસે મદદ માગવા જવું છતાં શરમ કે સંકોચ રાખવો.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરીની જરૂર હોવા છતાં તે ઓળખીતાઓને પોતાની જરૂરિયાત જણાવતો નથી; છાસ લેવા જવું ને દોણી સંતાડવી.

૩૨. જર, જમીન ને જોડું, ત્રણેય કજિયાનાં છોડું.

અર્થ: ધન-દોલત, જમીન-જાયદાદ અને સ્ત્રી/સ્વમાન મોટાભાગના કલેશનું મૂળ હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: બે ભાઈઓ વચ્ચે જમીનના ભાગલા બાબતે વર્ષોથી ઝઘડો ચાલે છે; જર, જમીન ને જોડું, ત્રણેય કજિયાનાં છોડું.

૩૩. પરણે એનાં ગીત ગવાય.

અર્થ: જે વ્યક્તિ હાજરમાં મુખ્ય હોય અથવા જેનાથી લાભ થતો હોય તેના જ વખાણ થાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: સંસ્થાના પ્રમુખની સામે બધા કર્મચારીઓ તેમના જ વખાણ કરતા હતા; પરણેએનાં ગીત ગવાય.

૩૪. બાપનું વહાણ અને બેસવાની તાણ.

અર્થ: પોતાની માલિકીનું કે વડીલોનું સાધન હોવા છતાં તેનો ઉપયોગ કરવાની તક ન મળવી.
વાક્યપ્રયોગ: પિતાની કાર ઘરમાં હોવા છતાં દીકરાને ચલાવવા મળતી નથી; બાપનું વહાણ અને બેસવાની તાણ.

૩૫. બેસીએ જોઈ, તો કહે નહીં કોઈ.

અર્થ: વિવેક અને મર્યાદા જાળવીને વર્તવાથી કોઈ આંગળી ચીંધી શકતું નથી.
વાક્યપ્રયોગ: રેખા સૌની સાથે મર્યાદામાં રહીને વર્તે છે, તેથી તેના વિશે કોઈ ખરાબ વાત કરી શકતું નથી; બેસીએ જોઈ, તો કહે નહીં કોઈ.

૩૬. દયાની માને ડાકણ ખાય.

અર્થ: અયોગ્ય જગ્યાએ દાખવેલી દયા કે ભલાઈ ક્યારેક પોતાના માટે જ આફત બની જાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ચોર પર દયા કરીને તેને ઘરમાં રાખ્યો અને તેણે જ ઘરમાં ચોરી કરી; દયાની માને ડાકણ ખાય.

૪. લોભ, સ્વાર્થ અને લાલચ દર્શાવતી કહેવતો:- ( લોભ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા, દેખાડો, સ્વભાવ અને માનવીની નબળાઈ દર્શાવતી કહેવતો ) (૪૪ કહેવતો)

૪.૧ લોભ અને સ્વાર્થ

૧. અફીણનો જીવડો સાકરમાં ના જીવે

અર્થ: ખરાબ ટેવ કે વાતાવરણની આદત પડી હોય તેને સારી વસ્તુ અનુકૂળ આવતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: આખી જિંદગી ખરાબ સંગતમાં રહેલો માણસ સારા લોકો વચ્ચે રહેવા છતાં ટકી શક્યો નહીં; અફીણનો જીવડો સાકરમાં ના જીવે.

૨. ચામડી તૂટે, પણ દમડી ના છૂટે

અર્થ: અત્યંત કંજૂસ હોવું અને ગમે તેટલું કષ્ટ પડે છતાં પૈસા ન ખર્ચવા.
વાક્યપ્રયોગ: બીમાર હોવા છતાં કાનજી દવા પાછળ પૈસા ખર્ચવા તૈયાર ન થયો; ચામડી તૂટે, પણ દમડી ના છૂટે.

૩. ચોરનો ભાઈ, ધંધો ચોર

અર્થ: સ્વાર્થી કે દુષ્ટ લોકો પોતાના જેવા જ કામમાં જોડાયેલા રહે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બંને ભાઈઓ મળીને લોકો સાથે છેતરપિંડી કરતા હતા; ચોરનો ભાઈ, ધંધો ચોર.

૪. લાલો લાભ વિના ન લોટે

અર્થ: સ્વાર્થી માણસ અંગત ફાયદો હોય ત્યારે જ કોઈ કામ કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: લાભ મળવાનો ન હતો એટલે હિતેશે મિત્રની મદદ કરવાની ના પાડી; લાલો લાભ વિના ન લોટે.

૫. લોભે લક્ષણ જાય

અર્થ: અતિશય લોભથી માણસ બુદ્ધિ, વિવેક અને સારા ગુણો ગુમાવી દે છે.
વાક્યપ્રયોગ: વધારે પૈસા કમાવાની લાલચમાં તેણે પોતાની ઈમાનદારી ગુમાવી; લોભે લક્ષણ જાય.

૬. મફત કા ચંદન ઘસ બે લાલજી

અર્થ: મફતમાં મળતી વસ્તુનો માણસ બેફામ ઉપયોગ કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: હોટલમાં મફત ભોજન મળતાં બાળકો જરૂર કરતાં પણ વધારે ભોજન લઈ આવ્યા; મફત કા ચંદન ઘસ બે લાલજી.

૪.૨ અહંકાર અને દેખાડો

૭. મુઈ ભેંશના મોટા ડોળા

અર્થ: કામ કે વસ્તુ પતી ગયા પછી મોટી-મોટી બડાઈભરી વાતો કરવી.
વાક્યપ્રયોગ: મેચ હારી ગયા પછી તે કહેવા લાગ્યો કે હું ઈચ્છું તો એકલો જ મેચ જીતી જાત; મુઈ ભેંશના મોટા ડોળા.

૮. અધૂરો ઘડો વધારે છલકાય

અર્થ: ઓછું જ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિ વધુ પડતો અહંકાર અને દેખાવો કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બે પુસ્તકો વાંચીને જ તે પોતાને મોટો વિદ્વાન માનવા લાગ્યો; અધૂરો ઘડો વધારે છલકાય.

૯. આંખનું કાજળ ગાલે ઘસવું

અર્થ: શોભા વધારવાને બદલે મૂર્ખાઈભર્યું વર્તન કરીને હાસ્યાસ્પદ બનવું.
વાક્યપ્રયોગ: સારા કપડાં પહેરીને પણ ખોટી રીતે વર્તીને તેણે પોતાની જ મજાક કરાવી; આંખનું કાજળ ગાલે ઘસવું.

૧૦. ખોટો રૂપિયો વધારે ચળકે

અર્થ: જેમાં ગુણ કે સાચાઈ ઓછી હોય તે વ્યક્તિ વધુ પડતો દેખાવ કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ઓછું જ્ઞાન ધરાવતો માણસ જ સભામાં સૌથી વધુ ડંફાસ મારતો હતો; ખોટો રૂપિયો વધારે ચળકે.

૧૧. ગાંઠે પૂરો ને બોલવે શૂરો

અર્થ: પોતાની પાસે કશું ન હોવા છતાં વાતોમાં શૂરવીરતા બતાવવી.
વાક્યપ્રયોગ: એક રૂપિયો પણ ન હોવા છતાં મનોજ મોટી મોટી ખરીદીની વાતો કરે છે; ગાંઠે પૂરો ને બોલવે શૂરો.

૧૨. ગાજ્યા મેહ વરસે નહીં, ભસતાં કૂતરાં કરડે નહીં

અર્થ: મોટી મોટી વાતો કરનાર વ્યક્તિ ઘણી વાર વાસ્તવિક કામ કરી શકતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: રમેશ રોજ કહે કે હું બધાને હરાવી દઈશ, પણ સ્પર્ધાના દિવસે કશું કરી ન શક્યો; ગાજ્યા મેહ વરસે નહીં, ભસતાં કૂતરાં કરડે નહીં.

૧૩. છપ્પન વેપારી ને ભારો કૂંચી

અર્થ: કરવું કંઈ નહીં અને માત્ર રોફ તથા દમામ ઘણો રાખવો.
વાક્યપ્રયોગ: કામમાં એક પૈસો પણ ન કમાયો છતાં તે મોટો વેપારી હોવાનો રોફ રાખે છે; છપ્પન વેપારી ને ભારો કૂંચી.

૧૪. તમાચો મારી મ્હોં લાલ રાખવું

અર્થ: પોતાની ગરીબાઈ કે દુઃખ છુપાવીને બહારથી સુખી હોવાનો દંભ કરવો.
વાક્યપ્રયોગ: ઘરમાં પૈસાની તંગી હોવા છતાં તે મિત્રો સામે હંમેશાં વૈભવનો દેખાવ કરે છે; તમાચો મારી મ્હોં લાલ રાખવું.

૧૫. ઢમઢોલ, માંહે પોલ

અર્થ: બહારથી મોટો આડંબર હોય પણ અંદરથી પોકળ હોવું.
વાક્યપ્રયોગ: કંપનીની ઓફિસ બહુ ભવ્ય હતી, પરંતુ અંદર કોઈ યોગ્ય વ્યવસ્થા નહોતી; ઢમઢોલ, માંહે પોલ.

૧૬. નામ મોટા ને દર્શન ખોટાં

અર્થ: નામના મોટી હોય પરંતુ વાસ્તવમાં ગુણ કે ક્ષમતા ન હોય.
વાક્યપ્રયોગ: આ હોટલની બહુ પ્રસિદ્ધિ હતી, પણ ત્યાંનું ભોજન સાવ સામાન્ય નીકળ્યું; નામ મોટા ને દર્શન ખોટાં.

૧૭. નમન નમનમાં ફેર હૈ, બહોત નમે નાદાન

અર્થ: વધુ પડતી વિનમ્રતા દર્શાવનાર વ્યક્તિ ઘણીવાર દંભી કે સ્વાર્થી હોઈ શકે છે.
વાક્યપ્રયોગ: તે દરેક સામે ખૂબ નમ્ર બનતો હતો, પરંતુ પાછળથી બધાનું નુકસાન કરતો; નમન નમનમાં ફેર હૈ, બહોત નમે નાદાન.

૧૮. ભીખ માંગવી ને ભરમ રાખવો

અર્થ: પોતે આશ્રિત હોવા છતાં શાન-શોક અને મોટાઈનો ડોળ કરવો.
વાક્યપ્રયોગ: પોતે પૈસા ઉછીના લે છે છતાં બીજાની સામે શ્રીમંતાઈનો દેખાવ કરે છે; ભીખ માંગવી ને ભરમ રાખવો.

૧૯. મૂછે ચોપડવા તેલ નહિ ને ડેલીએ દીવા કરે

અર્થ: પોતાની પાસે પ્રાથમિક જરૂરિયાત પણ ન હોય છતાં શ્રીમંતાઈનો દેખાવ કરવો.
વાક્યપ્રયોગ: ઘરમાં ખાવાનું નથી છતાં તે મોંઘી પાર્ટીઓ આપે છે; મૂછે ચોપડવા તેલ નહિ ને ડેલીએ દીવા કરે.

૪.૩ માનવીય સ્વભાવ

૨૦. મુઈ ભેંશના મોટા ડોળા

અર્થ: કામ કે વસ્તુ પતી ગયા પછી મોટી-મોટી બડાઈભરી વાતો કરવી.
વાક્યપ્રયોગ: મેચ હારી ગયા પછી તે કહેવા લાગ્યો કે હું ઈચ્છું તો એકલો જ મેચ જીતી જાત; મુઈ ભેંશના મોટા ડોળા.

૨૧. અક્કલ બડી કે ભેંસ?

અર્થ: શારીરિક બળ કરતાં બુદ્ધિબળ વધારે મહત્વનું છે.
વાક્યપ્રયોગ: નાના બાળકની બુદ્ધિથી મોટો પ્રશ્ન ઉકેલાઈ ગયો; અક્કલ બડી કે ભેંસ?

૨૨. અક્કલમાનો પાડ્યો કાંડો

અર્થ: પોતાને વધારે હોશિયાર માનનાર માણસ પોતાની મૂર્ખાઈથી નુકસાન વહોરી લે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બધાને છેતરવા ગયેલો ઠગ પોતે જ પોલીસના હાથે ઝડપાઈ ગયો; અક્કલમાનો પાડ્યો કાંડો.

૨૩. અક્કલનો ઓથમીર, માંગે કોથમીર, લાવ્યો કોથમીર

અર્થ: અત્યંત મૂર્ખ વ્યક્તિને કોઈ વાત સમજવાની આવડત ન હોય.
વાક્યપ્રયોગ: દુકાનદારે એક વસ્તુ માગી છતાં તે બીજી જ વસ્તુ લઈ આવ્યો; અક્કલનો ઓથમીર, માંગે કોથમીર, લાવ્યો કોથમીર.

૨૪. ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન

અર્થ: જ્યાં કોઈ વિદ્વાન કે ગુણવાન ન હોય ત્યાં અલ્પજ્ઞાનવાળો માણસ પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય.
વાક્યપ્રયોગ: ગામમાં કોઈ શિક્ષિત વ્યક્તિ ન હોવાથી થોડું ભણેલો રમેશ પણ આગેવાન બની ગયો; ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન.

૨૫. ઓછું પાત્ર ને અદ્કું ભણ્યો

અર્થ: ઓછી પાત્રતા ધરાવનારને થોડું જ્ઞાન મળતાં તે અછકલો બની જાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: થોડું ભણતાં જ તે બધાને ઉપદેશ આપવા લાગ્યો; ઓછું પાત્ર ને અદ્કું ભણ્યો.

૨૬. ગરજવાનને અક્કલ ન હોય

અર્થ: સ્વાર્થ કે ગરજ ધરાવતો માણસ પોતાના સ્વાર્થ આગળ વિવેક ગુમાવી બેસે છે.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરીની ખૂબ જરૂર હોવાથી તેણે ખોટી શરતો પણ સ્વીકારી લીધી; ગરજવાનને અક્કલ ન હોય.

૨૭. ગાંડાંના ગામ ન વસે

અર્થ: મૂર્ખ માણસ તેના અવિચારી વર્તનથી ઓળખાઈ આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: કોઈ વાત સમજ્યા વગર જવાબ આપીને તેણે પોતાની મૂર્ખાઈ બતાવી; ગાંડાંના ગામ ન વસે.

૨૮. દોરડી બળે પણ વળ ન મૂકે

અર્થ: ગમે તેવી આફત આવે છતાં જડ માણસ પોતાનો દુરાગ્રહ છોડતો નથી.
વાક્યપ્રયોગ: બધાએ સમજાવ્યા છતાં તે પોતાની ખોટી વાત પરથી હટ્યો નહીં; દોરડી બળે પણ વળ ન મૂકે.

૨૯. નાચવું નહીં ને આંગણું વાંકું

અર્થ: પોતાની અક્ષમતા છુપાવવા માટે બહાનાં બતાવવાં.
વાક્યપ્રયોગ: પરીક્ષામાં નાપાસ થયો પછી તેણે શિક્ષકને અને પ્રશ્નપત્રને દોષ આપ્યો; નાચવું નહીં ને આંગણું વાંકું.

૩૦. પડી ટેવ તે ટળે નવ ટાળી

અર્થ: માણસનો મૂળ સ્વભાવ કે બાળપણથી પડેલી કુટેવ સહેલાઈથી બદલાતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: ઘણી વાર સમજાવ્યા છતાં તેની જૂઠું બોલવાની ટેવ ગઈ નહીં; પડી ટેવ તે ટળે નવ ટાળી.

૩૧. બહુ ડાહ્યો બહુ ખરડાય

અર્થ: વધુ પડતી હોશિયારી બતાવનાર માણસ વધુ ભૂલો કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: બધાને પાછળ પાડી પોતાનું કામ ઝડપથી કરવા જતા તે પોતે જ મુશ્કેલીમાં ફસાઈ ગયો; બહુ ડાહ્યો બહુ ખરડાય.

૩૨. ભેંસ આગળ ભાગવત

અર્થ: અણસમજુ કે અપાત્ર વ્યક્તિ આગળ જ્ઞાનની વાતો કરવી નકામી છે.
વાક્યપ્રયોગ: જેને અભ્યાસમાં જ રસ નથી તેને આખો દિવસ શિક્ષણનું મહત્વ સમજાવવું એટલે ભેંસ આગળ ભાગવત.

૩૩. રોતો જાય તે મુવાની ખબર લાવે

અર્થ: નકારાત્મક અને નિરાશાવાદી માણસ પાસેથી સારા સમાચારની અપેક્ષા રાખવી મુશ્કેલ છે.
વાક્યપ્રયોગ: વિનોદ હંમેશાં ખરાબ જ વાત કરે છે, તેથી તેની પાસેથી સારા સમાચારની આશા ન રાખી શકાય; રોતો જાય તે મુવાની ખબર લાવે.

૪.૪ તુલના અને વ્યવહાર :-

૩૪. ક્યાં રાજા ભોજ, ક્યાં ગાંગો તેલી

અર્થ: બે અત્યંત અસમાન વ્યક્તિઓ કે વસ્તુઓ વચ્ચે સરખામણી થઈ શકે નહીં.
વાક્યપ્રયોગ: એક તરફ વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક અને બીજી તરફ સામાન્ય વિદ્યાર્થી—ક્યાં રાજા ભોજ, ક્યાં ગાંગો તેલી.

૩૫. કાગનો વાઘ કર્યો

અર્થ: નાની વાતને બહુ મોટી કરી મૂકવી.
વાક્યપ્રયોગ: નાની ભૂલને તેણે આખા ગામમાં મોટી સમસ્યા બનાવીને કહી; કાગનો વાઘ કર્યો.

૩૬. ગંગાજળની ગોળી, જે આવે તે બોલી

અર્થ: વિવેક રાખ્યા વગર જે મનમાં આવે તે બોલી નાખવું.
વાક્યપ્રયોગ: વિચાર્યા વગર બોલવાની તેની ટેવથી તે ઘણી વાર મુશ્કેલીમાં મુકાય છે; ગંગાજળની ગોળી, જે આવે તે બોલી.

૩૭. જીવમાં કોઈ જીવું નહીં ને હું વરણી કઈ

અર્થ: પોતાનું કોઈ અસ્તિત્વ કે વજૂદ ન હોવા છતાં નેતાગીરી કરવા જવું.
વાક્યપ્રયોગ: ટીમમાં કોઈ તેની વાત સાંભળતું ન હતું છતાં તે બધાને આદેશ આપતો; જીવમાં કોઈ જીવું નહીં ને હું વરણી કઈ.

૩૮. દાદીની દાદી ને સાવરણીની સાવરણી

અર્થ: એક જ સાધન કે બાબતમાંથી એક સાથે બેવડો ઉપયોગ કે ફાયદો મેળવવો.
વાક્યપ્રયોગ: જૂના કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ ભણવા અને ઘરનું કામ કરવા બંને માટે થતો હોવાથી તે દાદીની દાદી ને સાવરણીની સાવરણી બન્યો.

૩૯. પારકે ભાણે મોટો લાડવો દેખાય

અર્થ: પારકાની વસ્તુ આપણને પોતાની વસ્તુ કરતાં વધારે સારી લાગે.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાના શહેરની નોકરી કરતાં તેને બીજા શહેરની નોકરી વધારે સારી લાગતી હતી; પારકે ભાણે મોટો લાડવો દેખાય.

૪૦. મોઢો ડુંગર ને કાંધો ઊંચો

અર્થ: મુશ્કેલી મોટી દેખાય છતાં પોતાની હિંમત જાળવી રાખવી.
વાક્યપ્રયોગ: ભારે મુશ્કેલી હોવા છતાં સૈનિકોએ હિંમત ન હારી; મોઢો ડુંગર ને કાંધો ઊંચો.

૪૧. માન ન માન, મેં તેરા મહેમાન

અર્થ: વગર બોલાવ્યા કે આમંત્રણ વગર બીજાના ઘેર કે બાબતમાં મહેમાન થઈને ધામા નાખવા.
વાક્યપ્રયોગ: કોઈએ બોલાવ્યો ન હોવા છતાં તે લગ્નમાં પહોંચી ગયો; માન ન માન, મેં તેરા મહેમાન.

૪૨. વખણાયેલી ખીચડી દાંતે વળગે

અર્થ: જે વસ્તુ કે વ્યક્તિના ખૂબ વખાણ થાય તે જ સમયે નિષ્ફળ નીવડી શકે.
વાક્યપ્રયોગ: બહુ વખાણેલી ફિલ્મ જોઈ તો ખૂબ જ સામાન્ય લાગી; વખણાયેલી ખીચડી દાંતે વળગે.

૪૩. શેઠની ગાંડે ફોડકી થઈ, પંપાળીને મોટી કરી

અર્થ: મોટા કે શ્રીમંત લોકો પોતાની નાની તકલીફને પણ બહુ મોટું સ્વરૂપ આપે છે.
વાક્યપ્રયોગ: સામાન્ય માથાના દુખાવાને લઈને શેઠે આખા ઘરમાં હાહાકાર મચાવી દીધો; શેઠની ગાંડે ફોડકી થઈ, પંપાળીને મોટી કરી.

૪૪. શેઠની શિખામણ ઝાંપા સુધી

અર્થ: સારી શિખામણ આપ્યા છતાં વ્યક્તિ થોડા સમય પછી તેને ભૂલી જાય.
વાક્યપ્રયોગ: શિક્ષકે તેને વારંવાર સમયસર આવવા કહ્યું, પરંતુ બીજા જ દિવસે તે ફરી મોડો આવ્યો; શેઠની શિખામણ ઝાંપા સુધી.

૫. બુદ્ધિ, સમય અને પરિસ્થિતિ દર્શાવતી કહેવતો : – (૪૦ કહેવતો)

૧. જેવો દેશ, એવો વેશ.

અર્થ: જે સ્થળ કે વાતાવરણમાં રહીએ ત્યાંના રીત-રિવાજ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વર્તવું.
વાક્યપ્રયોગ: વિદેશમાં જઈને ત્યાંના નિયમો અને રીતરિવાજનું પાલન કરવું જોઈએ; જેવો દેશ, એવો વેશ.

૨. પકડી કાન, આવે સમણ.

અર્થ: ભૂલ કે નુકસાન થયા પછી જ સાચી સમજ કે અક્કલ આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: પરીક્ષામાં નાપાસ થયા પછી જ રવિએ નિયમિત અભ્યાસ શરૂ કર્યો; પકડી કાન, આવે સમણ.

૩. આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો.

અર્થ: મુશ્કેલી આવી પડે ત્યારે જ ઉપાય શોધવા બેસવું, અગાઉથી તૈયારી ન રાખવી.
વાક્યપ્રયોગ: પરીક્ષાના એક દિવસ પહેલાં અભ્યાસ શરૂ કરવો એટલે આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો.

૪. નાણું મૂકવા જગ્યા મળે, વાત મૂકવા જગ્યા ન મળે.

અર્થ: ગુપ્ત વાત છુપાવવી મુશ્કેલ હોય છે અને વાત ઝડપથી ફેલાઈ જાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાની અંગત વાત મિત્રોને કહ્યા પછી આખા ગામમાં ફેલાઈ ગઈ; નાણું મૂકવા જગ્યા મળે, વાત મૂકવા જગ્યા ન મળે.

૫. પાણી પીવું છાણીને, ગુરુ કરવા જાણીને.

અર્થ: કોઈપણ નિર્ણય કે કાર્ય યોગ્ય તપાસ અને વિચાર કર્યા પછી જ કરવું.
વાક્યપ્રયોગ: વ્યવસાયમાં ભાગીદાર બનાવતાં પહેલાં તેની સારી રીતે તપાસ કરવી જોઈએ; પાણી પીવું છાણીને, ગુરુ કરવા જાણીને.

૬. અંધારે ખાય કોળિયો, તોય નાકમાં ન જાય.

અર્થ: લાંબા અભ્યાસ અને અનુભવથી માણસ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ કામ યોગ્ય રીતે કરી શકે છે.
વાક્યપ્રયોગ: રમેશને વર્ષોના અનુભવને કારણે અંધારામાં પણ રસોઈનું કામ ભૂલ વગર થઈ જાય છે; અંધારે ખાય કોળિયો, તોય નાકમાં ન જાય.

૭. અજવાળી તો એ રાત.

અર્થ: અનુકૂળ તક કે સારો સમય મળે ત્યારે તેનો યોગ્ય લાભ લેવો.
વાક્યપ્રયોગ: વેપારમાં સારો મોકો મળ્યો ત્યારે મહેશે તરત તેનો લાભ લીધો; અજવાળી તો એ રાત.

૮. પહેલી રાતે સોંઈ જાગે, બીજી રાતે ભોગી, ત્રીજી રાતે રોગી જાય, ચોથી રાતે યોગી.

અર્થ: સમય જતાં માણસની સ્થિતિ, સ્વભાવ અને પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: શરૂઆતમાં શહેરમાં નોકરી કરવી મુશ્કેલ લાગી, પરંતુ થોડા દિવસોમાં તે ત્યાંના જીવનમાં ટેવાઈ ગયો; પહેલી રાતે સોંઈ જાગે, બીજી રાતે ભોગી, ત્રીજી રાતે રોગી જાય, ચોથી રાતે યોગી.

૯. પાછો ચાલે પાંચ ગાઉં, પખાલી ચાલે પંદર ગાઉં.

અર્થ: સતત અને નિયમિત પ્રયત્ન કરનાર માણસ આગળ વધે છે, જ્યારે આળસુ પાછળ રહી જાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ધીમે ધીમે પણ રોજ અભ્યાસ કરનાર વિદ્યાર્થી અંતે સૌથી આગળ આવ્યો; પાછો ચાલે પાંચ ગાઉં, પખાલી ચાલે પંદર ગાઉં.

૧૦. આગળ ઉલાળ નથી, પાછળ ધરાણ નથી.

અર્થ: જેની ઉપર કોઈની જવાબદારી કે કૌટુંબિક બંધન ન હોય તેવી સ્થિતિ.
વાક્યપ્રયોગ: માતા-પિતાના અવસાન પછી હવે તેના પર કોઈની જવાબદારી રહી નથી; આગળ ઉલાળ નથી, પાછળ ધરાણ નથી.

૧૧. આંખ પાપણને જોતી નથી.

અર્થ: માણસ પોતાની કે પોતાની નજીકની વ્યક્તિની ભૂલો જોઈ શકતો નથી.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાના દીકરાની ભૂલ હોવા છતાં માતા તેની તરફેણ કરતી હતી; આંખ પાપણને જોતી નથી.

૧૨. ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા, પાસે જઈએ તો બિહામણા.

અર્થ: કોઈ વસ્તુ કે પરિસ્થિતિ દૂરથી સારી લાગે, પરંતુ નજીકથી તેની મુશ્કેલીઓ સમજાય.
વાક્યપ્રયોગ: નવું શહેર દૂરથી સુંદર લાગતું હતું, પરંતુ ત્યાં રહેવા ગયા પછી ઘણી મુશ્કેલીઓ પડી; ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા, પાસે જઈએ તો બિહામણા.

૧૩. ઓલામાંથી ચૂલામાં પડવું.

અર્થ: એક મુશ્કેલીમાંથી નીકળીને તેનાથી પણ મોટી મુશ્કેલીમાં ફસાઈ જવું.
વાક્યપ્રયોગ: જૂની નોકરી છોડીને નવી નોકરીમાં ગયો, પરંતુ ત્યાં તો વધુ મુશ્કેલી હતી; ઓલામાંથી ચૂલામાં પડવું.

૧૪. જેટલી જીવ અને અક્કલની ટાંટિયા.

અર્થ: પોતાની બુદ્ધિ, ક્ષમતા અને મર્યાદા પ્રમાણે જ કામ કરવું.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાની આવક ઓછી હોવા છતાં મોટું દેવું કરવું યોગ્ય નથી; જેટલી જીવ અને અક્કલની ટાંટિયા.

૧૫. ઊંટ ન મેલે આકડો, બકરી ન મેલે કાંકડો.

અર્થ: દરેક વ્યક્તિ કે પ્રાણી પોતાની પ્રકૃતિ અને આદત પ્રમાણે જ વર્તે છે.
વાક્યપ્રયોગ: કેટલુંય સમજાવ્યું છતાં તેનો આળસુ સ્વભાવ ન બદલાયો; ઊંટ ન મેલે આકડો, બકરી ન મેલે કાંકડો.

૧૬. ઘર બાળીને તીરથ કરવું.

અર્થ: પોતાના ઘરનું કે પરિવારનું નુકસાન કરીને બહાર પુણ્યનું કામ કરવું.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાના બાળકોને મુશ્કેલીમાં મૂકીને બીજાને મદદ કરવી એટલે ઘર બાળીને તીરથ કરવું.

૧૭. ડોશી ટકે ને ઢબ્બો મુંડામણ.

અર્થ: મૂળ કામ કરતાં તેની પાછળ થતો ખર્ચ કે મુશ્કેલી વધી જવી.
વાક્યપ્રયોગ: નાની વસ્તુના સમારકામ પાછળ એટલો ખર્ચ થયો કે નવી વસ્તુ ખરીદવી સસ્તી પડત; ડોશી ટકે ને ઢબ્બો મુંડામણ.

૧૮. પાડા લડે ને ઝાડનો ખો.

અર્થ: મોટા લોકોના ઝઘડામાં નિર્દોષ કે નાના માણસને નુકસાન ભોગવવું પડે.
વાક્યપ્રયોગ: બે વેપારીઓના ઝઘડામાં દુકાનના કામદારને નોકરી ગુમાવવી પડી; પાડા લડે ને ઝાડનો ખો.

૧૯. પાડાને વાંકે પખાળીને ડામ.

અર્થ: દોષ કોઈ એકનો હોય અને સજા કે કષ્ટ કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિ ભોગવે.
વાક્યપ્રયોગ: દીકરાની ભૂલ માટે પિતાએ નોકરને સજા કરી; પાડાને વાંકે પખાળીને ડામ.

૨૦. પાણી પહેલાં બાંધો પાળ.

અર્થ: મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં જ સાવચેતી અને પૂર્વતૈયારી રાખવી.
વાક્યપ્રયોગ: ચોમાસા પહેલાં જ ઘરની છતનું સમારકામ કરાવી લીધું; પાણી પહેલાં બાંધો પાળ.

૨૧. બોલે તેનાં બોર વેચાય.

અર્થ: પોતાની વાત યોગ્ય રીતે રજૂ કરનારનું જ કામ આગળ વધે છે.
વાક્યપ્રયોગ: મૌન રહેવાને બદલે તેણે પોતાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ રીતે જણાવી અને મદદ મેળવી; બોલે તેનાં બોર વેચાય.

૨૨. ભેંસ આગળ ભાગવત.

અર્થ: અણસમજુ કે અપાત્ર વ્યક્તિ આગળ જ્ઞાનની વાતો કરવી નકામી છે.
વાક્યપ્રયોગ: જેને વાંચવામાં જ રસ નથી તેને આખો દિવસ શિક્ષણનું મહત્વ સમજાવવું એટલે ભેંસ આગળ ભાગવત.

૨૩. ભેંસ ભાગોળે, છાશ છાગોળે, ઘેર ધુમાધૂમ.

અર્થ: વાસ્તવિકતા કે આધાર વગર અગાઉથી મોટી મોટી તૈયારીઓ અને વાતો કરવી.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરી મળવાની ખાતરી પણ નથી અને તેણે પહેલેથી જ મોટો ખર્ચ શરૂ કરી દીધો; ભેંસ ભાગોળે, છાશ છાગોળે, ઘેર ધુમાધૂમ.

૨૪. રાજા, વાજા ને વાંદરા, ત્રણેય સરખાં.

અર્થ: આ ત્રણેયનો મિજાજ ગમે ત્યારે બદલાઈ શકે છે, તેથી તેમના સ્વભાવનો ભરોસો ન હોય.
વાક્યપ્રયોગ: તે અધિકારી ક્યારે ખુશ થાય અને ક્યારે ગુસ્સે થાય તેનો કોઈ ભરોસો નથી; રાજા, વાજા ને વાંદરા, ત્રણેય સરખાં.

૨૫. વણ બોલાવ્યું બોલે, તે તણખલાને તોલે.

અર્થ: વગર બોલાવ્યે કે વગર માગ્યે બોલવાથી માણસ પોતાનું ગૌરવ ગુમાવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ચર્ચામાં કોઈએ તેની સલાહ માગી ન હતી છતાં તે વચ્ચે બોલવા લાગ્યો; વણ બોલાવ્યું બોલે, તે તણખલાને તોલે.

૨૬. વાતનું વતેસર કર્યું.

અર્થ: નાની વાતને ખૂબ મોટી બનાવી દેવી.
વાક્યપ્રયોગ: નાની ગેરસમજને લઈને તેણે આખા પરિવારમાં ઝઘડો ઊભો કર્યો; તેણે તો વાતનું વતેસર કર્યું.

૨૭. સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ.

અર્થ: ઉત્તમ વસ્તુમાં નાની ખામી કે અડચણ આવવાથી તેની શોભા ઘટી જાય.
વાક્યપ્રયોગ: સુંદર મકાનમાં ગંદકીનો ઢગલો તેની શોભા બગાડે છે; સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ.

૨૮. શેરને માથે સવાશેર.

અર્થ: એકથી ચડિયાતો અને વધુ શક્તિશાળી માણસ મળી જ આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: પોતાને સૌથી હોશિયાર માનતો વેપારી પણ અનુભવી વેપારી સામે હારી ગયો; શેરને માથે સવાશેર.

૨૯. હસવામાંથી ખસવું થયું.

અર્થ: મજાક-મસ્તીમાંથી અચાનક ગંભીર ઝઘડો કે મુશ્કેલી ઊભી થવી.
વાક્યપ્રયોગ: મિત્રો મજાક કરતા હતા, પરંતુ એક વાતથી બંને વચ્ચે ઝઘડો થઈ ગયો; હસવામાંથી ખસવું થયું.

૩૦. વાણિયા મગનું નામ મરી ના પાડે.

અર્થ: ચતુર માણસ પોતાના મનની વાત સીધી રીતે ન કહે અને જરૂર પૂરતી જ વાત કરે.
વાક્યપ્રયોગ: વેપારીએ ભાવ વિશે સીધો જવાબ ન આપ્યો; વાણિયા મગનું નામ મરી ના પાડે.

૩૧. બારે બુદ્ધિ, સોળે શાન, વિષે વાન.

અર્થ: ઉંમર વધતાં માણસમાં બુદ્ધિ, સમજ અને પુખ્તતા આવતી જાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: બાળપણ પછી ધીમે ધીમે સમજદારી વધે છે; બારે બુદ્ધિ, સોળે શાન, વિષે વાન.

૩૨. સાઠે બુદ્ધિ નાઠી.

અર્થ: મોટી ઉંમરે વિચારશક્તિ કે બુદ્ધિ નબળી પડવાની લોકમાન્યતા છે.
વાક્યપ્રયોગ: દાદા હવે જૂની વાતો ભૂલી જાય છે અને વારંવાર એ જ વાત કરે છે; લોકો મજાકમાં કહે, સાઠે બુદ્ધિ નાઠી.

૩૩. દુકાળમાં અધિક માસ.

અર્થ: પહેલેથી મુશ્કેલી હોય તેમાં વધુ એક નવી મુશ્કેલી આવી પડવી.
વાક્યપ્રયોગ: નોકરી ગઈ હતી ત્યાં જ બીમારીનો ખર્ચ પણ આવી પડ્યો; દુકાળમાં અધિક માસ.

૩૪. પાથરણું જોઈને પગ તાણવા.

અર્થ: પોતાની આવક અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જ ખર્ચ કરવો.
વાક્યપ્રયોગ: ઓછી આવક હોવા છતાં મોંઘી કાર ખરીદવાને બદલે તેણે સસ્તી કાર લીધી; પાથરણું જોઈને પગ તાણવા.

૩૫. કજિયાનું મ્હોં કાળું.

અર્થ: ઝઘડાથી હંમેશાં નુકસાન અને અશાંતિ જ થાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: નાની જમીનની બાબતે ભાઈઓ વચ્ચે વર્ષો સુધી ઝઘડો ચાલ્યો અને બંનેનું નુકસાન થયું; કજિયાનું મ્હોં કાળું.

૩૬. પારકી આશ સદા નિરાશ.

અર્થ: બીજાના ભરોસે બેસી રહેવાથી નિરાશા મળે છે; પોતાનું કામ પોતે કરવું જોઈએ.
વાક્યપ્રયોગ: સરકારી મદદની રાહ જોવાને બદલે તેણે જાતે જ દુકાન શરૂ કરી; પારકી આશ સદા નિરાશ.

૩૭. આભ ફાટ્યું, ત્યાં થીગડું ક્યાં દેવું?

અર્થ: ચારેય બાજુથી એકસાથે મોટી મુશ્કેલીઓ આવી પડે ત્યારે તેનો ઉકેલ લાવવો મુશ્કેલ બને છે.
વાક્યપ્રયોગ: ધંધામાં નુકસાન, બીમારી અને દેવું—બધી મુશ્કેલીઓ એકસાથે આવી પડતાં તે મૂંઝાઈ ગયો; આભ ફાટ્યું, ત્યાં થીગડું ક્યાં દેવું?

૩૮. એક પંથ, દો કાજ.

અર્થ: એક જ પ્રયત્નથી બે કામ પૂરાં કરી લેવા.
વાક્યપ્રયોગ: અમદાવાદ જતાં તેણે મિત્રને મળવાનું અને ખરીદીનું કામ બંને પૂરાં કરી લીધાં; એક પંથ, દો કાજ.

૩૯. નવરો બેઠો નખ્ખોદ વાળે.

અર્થ: કામ વગરનો માણસ પોતાનું કે બીજાનું નુકસાન જ કરે છે.
વાક્યપ્રયોગ: આખો દિવસ નવરો બેસી રહેલો છોકરો ઘરની વસ્તુઓ સાથે છેડછાડ કરતો રહ્યો; નવરો બેઠો નખ્ખોદ વાળે.

૪૦. સત્તા આગળ શાણપણ નકામું.

અર્થ: સર્વોચ્ચ સત્તા સામે વ્યક્તિગત ચાલાકી કે શાણપણ કામ કરતું નથી.
વાક્યપ્રયોગ: અધિકારીએ નિયમ મુજબ નિર્ણય લઈ લીધો, તેથી તેની ઓળખાણ પણ કામ ન આવી; સત્તા આગળ શાણપણ નકામું.

૬. ગ્રામ્યજીવન, ખેતી અને પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલી કહેવતો :- (૨૫ કહેવતો)

૧. જેના ઘર કાળી ભેંસ, તેને નિત્ય દિવાળી; જેના ઘર ગાય, તેના કેટલા ગુણ ગવાય

અર્થ: પશુપાલન અને પશુધનનું ગ્રામ્યજીવનમાં વિશેષ મહત્વ છે. ગાય-ભેંસ હોવાથી દૂધ-ઘી મળે અને આર્થિક સુખ-શાંતિ રહે.
વાક્યપ્રયોગ: રામુના ઘરે ઘણી ગાયો અને ભેંસો હોવાથી તેને દૂધ વેચીને સારી આવક થાય છે; ખરેખર જેના ઘર કાળી ભેંસ, તેને નિત્ય દિવાળી; જેના ઘર ગાય, તેના કેટલા ગુણ ગવાય.

૨. સારાના ઘરનું વલોવણું, જગત માટે ઘેરવું.

અર્થ: સજ્જન કે સમૃદ્ધ માણસની સંપત્તિ અને સાધનોનો લાભ આખા સમાજને મળે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના દાતાશ્રીએ પોતાના કૂવામાંથી આખા ગામને પાણી આપ્યું; એટલે કહેવાય કે સારાના ઘરનું વલોવણું, જગત માટે ઘેરવું.

૩. ભડકે સિંહ જાય, તડકે ટાઢ જાય.

અર્થ: યોગ્ય ઉપાય કરવાથી મુશ્કેલી કે ભય દૂર થઈ શકે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખેડૂતે પાકમાં જીવાત દેખાતાં તરત દવા છાંટી દીધી અને પાક બચાવી લીધો; ભડકે સિંહ જાય, તડકે ટાઢ જાય.

૫. ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન.

અર્થ: જ્યાં ગુણવાન કે વિદ્વાન લોકો ન હોય ત્યાં સામાન્ય વ્યક્તિ પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના બધા શિક્ષિત લોકો શહેરમાં જતા રહ્યા, તેથી ઓછું ભણેલો માણસ પણ આગેવાન બન્યો; ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન.

૬. પહેરીએ ગામને ગમતું, પણ જમીએ મનને ગમતું.

અર્થ: પહેરવેશમાં સમાજની મર્યાદા જાળવવી, પરંતુ ખાવાપીવામાં પોતાની પસંદગી રાખવી.
વાક્યપ્રયોગ: રમેશ લગ્નમાં સૌને ગમે તેવો સાદો પહેરવેશ પહેરીને ગયો અને ભોજનમાં પોતાની પસંદગીનું જમ્યો; પહેરીએ ગામને ગમતું, પણ જમીએ મનને ગમતું.

૭. નહીં જાડ, ત્યાં રાજ તાડ.

અર્થ: જ્યાં શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ કે વસ્તુ ન હોય ત્યાં સામાન્ય વ્યક્તિ પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના બધા હોશિયાર લોકો બહાર ગયા હોવાથી સામાન્ય ભણેલો માણસ પણ આગેવાન બન્યો; નહીં જાડ, ત્યાં રાજ તાડ.

૮. ઘોળી ધુવે સૂવે, પાણી ધુવે કબુલા.

અર્થ: પ્રકૃતિ અને પ્રાણીઓની પોતાની આગવી રીત અને ખાસિયતો હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના વૃદ્ધ ખેડૂતે પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓની વર્તણૂક જોઈને હવામાનનો અંદાજ લગાવ્યો; ઘોળી ધુવે સૂવે, પાણી ધુવે કબુલા.

૯. આપ સમાન બળ નહીં, મેઘ સમાન જળ નહીં.

અર્થ: પોતાની મહેનત અને પોતાના બળનું કોઈ બળ નથી; વરસાદનું પાણી પણ અમૂલ્ય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખેડૂતે પોતે મહેનત કરીને કૂવો બનાવ્યો અને વરસાદનું પાણી પણ સંગ્રહ્યું; આપ સમાન જળ નહીં, મેઘ સમાન જળ નહીં.

૧૦. દૂબળા ઢોરે, બગાઈ ઘણી.

અર્થ: નબળા અને ગરીબ માણસોને મુશ્કેલીઓ વધુ સતાવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગરીબ ખેડૂતનું નબળું પશુ વારંવાર બીમાર પડતું હોવાથી તેનો ખર્ચ વધી ગયો; દૂબળા ઢોરે, બગાઈ ઘણી.

૧૧. ગામ હોય ત્યાં ‘ગોબર’ હોય.

અર્થ: જ્યાં વસ્તી હોય ત્યાં થોડી-ઘણી ગંદકી, ખામી કે સમસ્યા હોવી સ્વાભાવિક છે.
વાક્યપ્રયોગ: મોટા ગામમાં થોડો કચરો કે ગંદકી જોવા મળે તો નવાઈ નહીં; ગામ હોય ત્યાં ‘ગોબર’ હોય.

૧૨. ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા.

અર્થ: દરેક ઘરમાં પોતાની કેટલીક સમસ્યાઓ અને મુશ્કેલીઓ હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: બધા પરિવાર બહારથી સુખી દેખાય છે, પરંતુ દરેક ઘરમાં કોઈ ને કોઈ સમસ્યા હોય છે; ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા.

૧૩. રાજને ગમી તે રાણી, છાણાં વીણતી આણી.

અર્થ: મોટા કે સમર્થ માણસને ગમી જાય તો સામાન્ય વસ્તુ કે વ્યક્તિ પણ ખૂબ મૂલ્યવાન ગણાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના સરપંચે ગરીબ કારીગરની બનાવેલી સાદી મૂર્તિ પસંદ કરી અને તેને ઇનામ આપ્યું; રાજને ગમી તે રાણી, છાણાં વીણતી આણી.

૧૪. વાડ વિના વેલો ન ચડે.

અર્થ: યોગ્ય આશ્રય, સહકાર કે માર્ગદર્શન વગર વ્યક્તિને પ્રગતિ કરવી મુશ્કેલ છે.
વાક્યપ્રયોગ: શિક્ષકના માર્ગદર્શનથી ગરીબ વિદ્યાર્થી આગળ વધ્યો; વાડ વિના વેલો ન ચડે.

૧૫. સંઘર્યો સાપ પણ કામ આવે.

અર્થ: સાચવી રાખેલી વસ્તુ ભવિષ્યમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે.
વાક્યપ્રયોગ: દાદાએ જૂનાં ખેતીનાં ઓજારો સાચવી રાખ્યાં હતાં, જે આજે કામ લાગ્યાં; સંઘર્યો સાપ પણ કામ આવે.

૧૬. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે.

અર્થ: નાના અને નબળા લોકો પણ સંગઠિત થાય તો મોટા અને શક્તિશાળી શત્રુને હરાવી શકે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના બધા ખેડૂતો એક થઈને જમીન બચાવવા ઊભા રહ્યા અને મોટું દબાણ પણ દૂર કર્યું; ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે.

૧૭. સુખે સાંભરે સોનીડો, દુઃખે સાંભળે રામ.

અર્થ: સુખમાં માણસને ભૌતિક વસ્તુઓ યાદ આવે છે, જ્યારે દુઃખમાં ઈશ્વરની યાદ આવે છે.
વાક્યપ્રયોગ: વેપારમાં નફો થયો ત્યારે તેને સોનાની ખરીદી યાદ આવી, પરંતુ મુશ્કેલીમાં તેણે ભગવાનને યાદ કર્યા; સુખે સાંભરે સોનીડો, દુઃખે સાંભળે રામ.

૧૮. ભેંસ, બ્રાહ્મણ ને ભાજી, એ ત્રણ પાણીથી રાજી.

અર્થ: ભેંસ, બ્રાહ્મણ અને શાકભાજી—ત્રણેય માટે પાણીનું વિશેષ મહત્વ છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખેડૂતે ભાજીના ખેતરમાં નિયમિત પાણી આપ્યું અને ભેંસોને પણ નવડાવ્યાં; ભેંસ, બ્રાહ્મણ ને ભાજી, એ ત્રણ પાણીથી રાજી.

૧૯. સઈ, સોની ને સાળવી, જમ ન શકે જાળવી.

અર્થ: દરજી, સોની અને વણકર જેવા કારીગરો પોતાની કુશળતામાં ખૂબ નિપુણ હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ગામના સોનીએ એવી કારીગરી કરી કે સૌ તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા; સઈ, સોની ને સાળવી, જમ ન શકે જાળવી.

૨૦. દરજીનો દીકરો, જીવે ત્યાં સુધી શીવે.

અર્થ: માણસ ઘણીવાર પોતાના કુટુંબના પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલો રહે છે.
વાક્યપ્રયોગ: ત્રણ પેઢીથી તેના પરિવારમાં દરજીકામ ચાલે છે અને આજે પણ તે જ કામ કરે છે; દરજીનો દીકરો, જીવે ત્યાં સુધી શીવે.

૨૧. સુથારનું મન બાવળિયે.

અર્થ: દરેક વ્યક્તિનું ધ્યાન પોતાના વ્યવસાય અથવા કામને લગતી વસ્તુઓ તરફ વધારે રહે છે.
વાક્યપ્રયોગ: મેળામાં સૌ રમકડાં જોઈ રહ્યા હતા, પરંતુ સુથાર તો લાકડાની વસ્તુઓ જ નિહાળતો હતો; સુથારનું મન બાવળિયે.

૨૨. છોકરાની ટાઢ બકરાં ચરી જાય.

અર્થ: બાળકોને રમતગમતમાં ઠંડી કે મુશ્કેલીની બહુ પરવા હોતી નથી.
વાક્યપ્રયોગ: ઠંડીમાં પણ બાળકો આખો દિવસ મેદાનમાં રમતા રહ્યા; છોકરાની ટાઢ બકરાં ચરી જાય.

૨૩. શાક બગડ્યું એનો દિવસ બગડ્યો, અથાણું બગડ્યું એનું વરસ બગડ્યું, બાયડી બગડી એનું જીવતર બગડ્યું.

અર્થ: નાની, લાંબા સમયની અને જીવનભરની સમસ્યાઓની અસર જુદી જુદી હોય છે.
વાક્યપ્રયોગ: ખોટો જીવનસાથી આખા જીવનને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે; શાક બગડ્યું એનો દિવસ બગડ્યો, અથાણું બગડ્યું એનું વરસ બગડ્યું, બાયડી બગડી એનું જીવતર બગડ્યું.

૨૪. ગયું ખોખું, ઘર થયું ચોખ્ખું.

અર્થ: અત્યંત વૃદ્ધ અથવા લાંબા સમયથી પીડાતી વ્યક્તિના અવસાનથી તેના કષ્ટનો અંત આવે ત્યારે આ કહેવત વપરાય છે.
વાક્યપ્રયોગ: વૃદ્ધ દાદા લાંબા સમયથી પીડાતા હતા; તેમના અવસાનથી તેમની પીડાનો અંત આવ્યો, એટલે લોકો બોલ્યા, ગયું ખોખું, ઘર થયું ચોખ્ખું.

૨૫. ગામના મોઢે ગળણું ના દેવાય.

અર્થ: લોકોની વાતો અને ટીકા રોકી શકાતી નથી, તેથી તેના પર વધારે ધ્યાન ન આપવું.
વાક્યપ્રયોગ: લોકો શું કહે છે તેની ચિંતા કર્યા વગર તેણે પોતાનું કામ ચાલુ રાખ્યું; ગામના મોઢે ગળણું ના દેવાય.

પરીક્ષા માટેની 32 પસંદગીની કહેવતો

૧. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે.

૨. પકડી કાન, આવે સાન.

૩. મન ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા.

૪. રામ રાખે એને કોણ ચાખે?

૫. હિંમતે મરદા, તો મદદે ખુદા.

૬. આપ ભલા તો જગ ભલા.

૭. કરણી તેવી પાર ઉતરણી.

૮. કર્યાં કરમ ભોગવવાં પડે.

૯. ખાડો ખોદે તે પડે.

૧૦. દિવા તળે અંધારું.

૧૧. ઘાયલની ગત ઘાયલ જાણે.

૧૨. જેવો રાજા તેવી પ્રજા.

૧૩. સિદ્ધિ તેને જઈ વરે, જે પરસેવે ન્હાય.

૧૪. ઉદ્યમ વિના સિદ્ધિ નહીં.

૧૫. કાંકરે કાંકરે પાળ બંધાય.

૧૬. ધીરજના ફળ મીઠાં.

૧૭. જાગ્યા ત્યાંથી સવાર.

૧૮. દાનત તેવી બરકત.

૧૯. જેવો સંગ એવો રંગ.

૨૦. બે હાથ વિના તાળી ન પડે.

૨૧. ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા.

૨૨.ઝાઝા હાથ રળિયામણા.

૨૩. આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો.

૨૪. ઘર ફૂટે ઘર જાય.

૨૫. એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન સમાય.

૨૬. લોભે લક્ષણ જાય.

૨૭. અધૂરો ઘડો વધારે છલકાય.

૨૮. નાચવું નહીં ને આંગણું વાંકું.

૨૯. ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન.

૩૦. જેવો દેશ, એવો વેશ.

૩૧. પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી.

૩૨. ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા, પાસે જઈએ તો બિહામણા.

1. ગુજરાતી કહેવત એટલે શું?

ગુજરાતી કહેવત એટલે લોકઅનુભવ, જીવનશિક્ષણ અથવા કોઈ વિચારને ટૂંકા અને અસરકારક શબ્દોમાં વ્યક્ત કરતું લોકપ્રચલિત વાક્ય.

2. ગુજરાતી ભાષાની જાણીતી કહેવતો કઈ છે?

ગુજરાતીમાં અનેક પ્રચલિત કહેવતો છે, જેમ કે “દિવા તળે અંધારું”, “ધીરજના ફળ મીઠાં”, “જેવો સંગ એવો રંગ” વગેરે.

3. કહેવતનો અર્થ કેવી રીતે સમજવો?

કહેવતનો સીધો શબ્દાર્થ હંમેશાં તેનો સાચો અર્થ હોતો નથી. કહેવત કયા સંદર્ભમાં વપરાય છે તે ધ્યાનમાં રાખીને તેનો ભાવાર્થ સમજવો જોઈએ.

4. કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગમાં શું તફાવત છે?

કહેવત સામાન્ય રીતે કોઈ અનુભવ, શીખ અથવા જીવનસત્ય વ્યક્ત કરે છે, જ્યારે રૂઢિપ્રયોગ વાક્યમાં વિશિષ્ટ અર્થ આપવા માટે વપરાતો પ્રચલિત શબ્દસમૂહ છે.

5. કહેવતનો વાક્યપ્રયોગ કેવી રીતે કરવો?

પહેલા કહેવતનો અર્થ સમજો અને પછી તે અર્થને અનુરૂપ પરિસ્થિતિ દર્શાવતું સરળ વાક્ય બનાવો.

6. પરીક્ષામાં કહેવતનો જવાબ કેવી રીતે લખવો?

પરીક્ષામાં સામાન્ય રીતે કહેવત → અર્થ → વાક્યપ્રયોગ આ ક્રમમાં જવાબ લખવાથી જવાબ સ્પષ્ટ અને વ્યવસ્થિત બને છે.

7. પરીક્ષા માટે કઈ ગુજરાતી કહેવતો મહત્વની છે?

આ લેખમાં પસંદ કરેલી 32 પરીક્ષાલક્ષી કહેવતો વિદ્યાર્થીઓ માટે યાદ રાખવા અને વાક્યપ્રયોગની તૈયારી કરવા માટે ઉપયોગી છે.

8. ગુજરાતી કહેવતો યાદ રાખવાની સરળ રીત કઈ છે?

કહેવતને માત્ર ગોખવાને બદલે તેનો અર્થ, પ્રસંગ અને વાક્યપ્રયોગ સાથે યાદ કરવાથી તેને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખવી સરળ બને છે.

9. “દિવા તળે અંધારું” કહેવતનો અર્થ શું છે?

જે વ્યક્તિ પોતાની આસપાસની અથવા નજીકની ખામી જોઈ શકતી નથી, પરંતુ બીજાની ખામી સરળતાથી જોઈ લે છે, ત્યાં આ કહેવત વપરાય છે.

10. “ધીરજના ફળ મીઠાં” કહેવતનો અર્થ શું છે?

ધીરજપૂર્વક રાહ જોનાર અને સતત પ્રયત્ન કરનારને અંતે સારું પરિણામ મળે છે.

11. “જેવો સંગ એવો રંગ” કહેવતનો અર્થ શું છે?

માણસ પર તેની સંગતની અસર થાય છે; જેવી વ્યક્તિઓનો સંગ મળે તેવો સ્વભાવ અને વર્તન બનવાની શક્યતા રહે છે.

12. “આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો” કહેવતનો અર્થ શું છે?

જરૂરિયાત ઊભી થયા પછી તૈયારી કરવાને બદલે અગાઉથી યોગ્ય આયોજન કરવું જોઈએ.

13. ગુજરાતી કહેવતોનો ઉપયોગ ક્યાં કરી શકાય?

કહેવતોનો ઉપયોગ નિબંધ, પત્રલેખન, વક્તવ્ય, વાર્તા, ભાષણ, પરીક્ષા અને દૈનિક વાતચીતમાં કરી શકાય છે.

14. કહેવતનો અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ બંને લખવા જરૂરી છે?

જો પ્રશ્નમાં માત્ર “કહેવતનો અર્થ લખો” પૂછ્યું હોય તો અર્થ પૂરતો હોઈ શકે છે. પરંતુ “અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ” પૂછવામાં આવે તો બંને લખવા જોઈએ.

15. આ લેખમાં ગુજરાતી કહેવતોને વિષય પ્રમાણે કેમ ગોઠવવામાં આવી છે?

કહેવતોને જીવનમૂલ્યો, મહેનત અને સફળતા, સંબંધો અને વ્યવહાર, લોભ-અહંકાર અને માનવીય સ્વભાવ, બુદ્ધિ-સમય-પરિસ્થિતિ તથા ગ્રામ્યજીવન-ખેતી-પ્રકૃતિ જેવા વિષયો પ્રમાણે ગોઠવવાથી વાચકોને જરૂરી કહેવત શોધવામાં સરળતા રહે છે.

સંદર્ભ ગ્રંથો :-

1. અનમોલ કહેવાતકોશ : પટણી , રાજન : દિવ્ય પ્રકાશન ,૨૦૧૪
2. કહેવાતોનું કૌશલ્ય : કદિકર, યશવંત : ડીવાઇન પબ્લિકેશન, ૨૦૧૨
3. ગુજરાતી વિશ્વકોષ
4. ભગવદ્ગોમંડળ